Στις 16 Μαΐου 1948, μεσούντος του Εμφυλίου Πολέμου, ο βαρκάρης Λάμπρος Αντώναρος βρίσκει να επιπλέει στον θαλάσσιο χώρο της Θεσσαλονίκης ένα πτώμα με μια σφαίρα στο κρανίο και δεμένο χειροπόδαρα. Η δολοφονία είναι οφθαλμοφανής και γρήγορα ανακαλύπτεται ότι το πτώμα ανήκει στον αμερικανό δημοσιογράφο Τζορτζ Πολκ, απεσταλμένο του ειδησεογραφικού δικτύου CBS. Η είδηση κάνει τον γύρο του κόσμου.

Ο Πολκ, 35 ετών, παντρεμένος με την ελληνίδα αεροσυνοδό Ρέα Κοκκώνη, ήταν δεινός επικριτής, τόσο των ανταρτών, όσο και της ελληνικής κυβέρνησης.

«Γκάνγκστερ» αποκαλούσε τους μαχητές του Δημοκρατικού Στρατού, «διεφθαρμένη» ήταν ο πιο επιεικής χαρακτηρισμός που επιφύλασσε στην κυβέρνηση Φιλελευθέρων και Λαϊκών. Ποιος είχε συμφέρον να τον δολοφονήσει;

Ο πρωθυπουργός Θεμιστοκλής Σοφούλης λίγες ώρες μετά την ανακάλυψη του πτώματος δήλωνε ότι «αποτελεί ζήτημα τιμής δια την Ελλάδα η ταχεία ανακάλυψις των δραστών και των αιτίων του αποτρόπαιου τούτου εγκλήματος, καθώς και η παραδειγματική τιμωρία των δολοφόνων». Οι Αμερικανοί πίεζαν την ελληνική κυβέρνηση για γρήγορα και θεαματικά αποτελέσματα. Η Αμερικανική Ένωση Δημοσιογράφων σε ανακοίνωσή της τόνιζε ότι «είναι απαράδεκτο καθ’ ον χρόνον η Αμερικανική Κυβέρνηση ενισχύει οικονομικώς την Ελλάδα εις βάρος των αμερικανών φορολουγουμένων, οι Έλληνες να δολοφονούν Αμερικανούς πολίτες».

Ο Πολκ είχε φτάσει στη Θεσσαλονίκη στις 9 Μαΐου και είχε καταλύσει στο ξενοδοχείο «Αστόρια». Στο δωμάτιό του βρέθηκε ένα γράμμα, που αποκάλυπτε ότι σκόπευε να συναντηθεί με τον ηγέτη του ΔΣΕ, Μάρκο Βαφειάδη, κάπου στα βουνά της Πίνδου, για να του πάρει συνέντευξη. Η Χωροφυλακή Θεσσαλονίκης, που επιλαμβάνεται της υποθέσεως, επιρρίπτει εξαρχής την ευθύνη στο ΚΚΕ και συγκεκριμένα στα στελέχη του Αδάμ Μουζενίδη και Βαγγέλη Βασβανά. Υποστηρίζει ότι οι κομμουνιστές ήθελαν νεκρό τον Πολκ για να δυσφημήσουν στα μάτια της αμερικανικής κοινής γνώμης την κυβέρνηση. Αντίθετα, το Κομμουνιστικό Κόμμα, δια του ηγετικού του στελέχους Γιάννη Ιωαννίδη, καταγγέλλει με δηλώσεις του ότι «ο Πολκ δολοφονήθηκε από τους εγκληματίες της Ειδικής Ασφάλειας Θεσσαλονίκης, για να μην έρθει στην Ελεύθερη Ελλάδα και για να αποδοθεί η δολοφονία του στους δημοκρατικούς».

Στις 14 Αυγούστου 1948 η Χωροφυλακή συλλαμβάνει τον  δημοσιογράφο της εφημερίδας «Μακεδονία» Γρηγόρη Στακτόπουλο (38 ετών), ο οποίος ομολογεί ότι βοήθησε του Μουζενίδη και Βασβανά να σκοτώσουν τον Πολκ. Όπως υποστήριξε και το υποστήριζε μέχρι το τέλος της ζωής του, η ομολογία του ελήφθη κατόπιν σκληρών βασανιστηρίων. Οι αρχές παρουσιάζουν ως στοιχείο της ενοχής τους την ταυτότητα του Πολκ, η οποία ταχυδρομήθηκε στο Γ’ Αστυνομικό Τμήμα Θεσσαλονίκης τρεις μέρες πριν από την ανακάλυψη του πτώματός του. Ο ταχυδρομικός φάκελλος ήταν γραμμένος δια χειρός της μητέρας του Στακτόπουλου, σύμφωνα με τη γραφολογική εξέταση.

Ο Γρηγόρης Στακτόπουλος στο εδώλιο.

Ο Γρηγόρης Στακτόπουλος και η χήρα μητέρα του Άννα προσήχθησαν σε δίκη στις 12 Απριλίου 1949 ενώπιον του Κακουργιοδικείου Θεσσαλονίκης. Ο Βασβανάς και ο Μουζενίδης δικάσθηκαν με τη διαδικασία κατ’ απόντων και φυγοδίκων. Η δίκη διήρκεσε 10 μέρες και η απόφαση εκδόθηκε στις 22 Απριλίου. Ο Γρηγόρης Στακτόπουλος καταδικάσθηκε σε ισόβιο κάθειρξη για συνέργεια σε ανθρωποκτονία, οι Μουζενίδης και Βασβανάς στην ποινή του θανάτου ως φυσικοί αυτουργοί, ενώ η Άννα Στακτοπούλου αθωώθηκε.

Αργότερα, θα αποκαλυφθεί ότι ο Μουζενίδης το διάστημα της δολοφονίας του Πολκ ήταν νεκρός και ο Βασβανάς εκτός Ελλάδος. Η δικαστική απόφαση ξεθωριάζει και γίνεται λόγος για σκευωρία. Πρόθεση της κυβέρνησης ήταν να καταδικάσει τους κομμουνιστές και τον Δημοκρατικό Στρατό για να καταδείξει στο εσωτερικό και διεθνώς ότι οι μαχητές και οι οπαδοί τους δεν ήταν παρά απλοί δολοφόνοι.

Παράλληλα και οι Αμερικανοί κάνουν τις δικές τους έρευνες για τον δολοφόνο του Πολκ. Ο Τζέιμς Κέλις που ερευνά την υπόθεση για λογαριασμό του δικηγορικού γραφείου της Νέας Υόρκης Ντόνοβαν, γνωστού για τις διασυνδέσεις του με την αμερικανική κυβέρνηση, αποφαίνεται ότι οι αντάρτες δεν είχαν τη δυνατότητα να διαπράξουν το έγκλημα και επιρρίπτει τις ευθύνες σε δεξιούς παρακρατικούς κύκλους. Αμέσως, η έρευνά του διακόπτεται και ο Κέλις ανακαλείται στις ΗΠΑ.

Προφανώς, τους επίσημους αμερικανικούς κύκλους, που χρηματοδοτούσαν αφειδώς την ελληνική κυβέρνηση για την αντιμετώπιση του κομμουνιστικού κινδύνου, τους βόλευε όπως κυλούσαν τα πράγματα με την καταδίκη του κομμουνιστή Στακτόπουλου. Ο Εντμουντ Κίλι στο βιβλίο του «The Salonica Bay Murder» υπογραμμίζει ότι μετά τη δολοφονία του Πολκ και τη δίκη που ακολούθησε περιορίστηκε και τελικώς σίγησε στην Αμερική κάθε κριτική εναντίον του «διεφθαρμένου βασιλικού καθεστώτος στην Ελλάδα» και της υποστήριξης που του παρείχαν οι Ηνωμένες Πολιτείες.

Παρά την καταδίκη Στακτόπουλου, διάχυτη είναι η πεποίθηση μέχρι και στις μέρες μας στην ελληνική κοινή γνώμη, αλλά και σε αμερικανούς ερευνητές, ότι ο θεσσαλονικιός δημοσιογράφος δεν είχε την παραμικρή ανάμιξη στη δολοφονία Πολκ και ότι ήταν θύμα μιας καλοστημένης σκευωρίας. Πολλά βιβλία γράφτηκαν, αλλά κανένα δεν έφτασε στην αλήθεια. Όλοι, όμως, οι συγγραφείς συγκλίνουν στη διαπίστωση μιας συνωμοσίας μεταξύ μυστικών υπηρεσιών (ελληνικών, βρετανικών και αμερικανικών) για να αποδοθεί το έγκλημα στους κομμουνιστές.

Σύμφωνα με μια θεωρία, τον Πολκ δολοφόνησε ο άγγλος πράκτορας της Ιντέλιτζενς Σέρβις, Ράνταλ Κόουτς, για να εκδικηθεί την παράδοση της Ελλάδας στους Αμερικανούς. Στην εισαγωγή του βιβλίου του «Πόλεμος, διείσδυση και προπαγάνδα», ο δημοσιογράφος Φοίβος Οικονομίδης σημειώνει σχετικά ότι «κύριος οργανωτής της συνωμοσίας εναντίον του Πολκ ήταν ο στρατιωτικός ακόλουθος της πρεσβείας των ΗΠΑ στην Αθήνα, συνταγματάρχης Χάρβι Σμιθ».

Ο Ελίας Βλάντον και ο Ζακ Μέτγκερ στο βιβλίο τους «Ποιος σκότωσε τον Τζορτζ Πολκ» υποστηρίζουν την εκδοχή του οργανωμένου εγκλήματος. Ο Πολκ, αναφέρουν οι συγγραφείς, δεν βρισκόταν στη Θεσσαλονίκη για να συναντήσει τους ηγέτες του ΔΣΕ, αλλά για να ερευνήσει την κακοδιαχείριση της αμερικανικής βοήθειας προς την Ελλάδα. Οι μαυραγορίτες που είχαν την ανοχή στελεχών της Χωροφυλακής έναντι ανταλλαγμάτων και οι αμερικανοί συνεργάτες τους αποφάσισαν να του κλείσουν το στόμα.

Ο Γρηγόρης Στακτόπουλος παρέμεινε στις φυλακές μέχρι τον Αύγουστο του 1960, οπότε του δόθηκε χάρη από την κυβέρνηση Καραμανλή. Από τότε και μέχρι το 1998 που πέθανε διακήρυσσε σε όλους τους τόνους την αθωότητά του. Τέσσερεις αιτήσεις προς τον Άρειο Πάγο για επανάληψη της δίκης (αναψηλάφηση) δεν ευδοκίμησαν.

© SanSimera.gr

«Χθες, Μεγάλη Παρασκευή, πήγα στον Επιτάφιο. Κάποτε να μου θυμίσεις να σου πω την ιστορία των Επιταφίων μου. Λογάριασαν πολύ στη ζωή μου. Σε κάθε κόχη που έστριβα, έβλεπα χθες, καθώς στεκόμουν επίσημος και τελετουργικός με το κερί στο χέρι, κι έναν Επιτάφιο. Ο χτεσινός πλούτισε τη συλλογή μου. Ηταν ο πιο καθωσπρέπει που είδα ποτέ μου. Φράγκικη πολυφωνία (Η ζωή εν τάφω είχε γίνει Τραβιάτα ξεψυχισμένη): Φράκα. Άσπρα γάντια. Χρυσαφικά. Κόκκινα κι άσπρα ροδοπέταλα, τόσο περιποιημένα, που μοιάζαν από celluloid.

Κι η απαραίτητη εγγλεζοχιώτικη προφορά: κατ (h) ετ (h) έθης Κριστ (h) έ. Ο ωραιότερος και ο πιο αληθινός που είδα ήταν εκείνος που περνούσε με κλαπαδόρες κάτω από τον Παρθενώνα, τ’ Αϊ-Δημήτρη του Λουμπαρδιάρη. Συλλογίστηκα και τη Στέρνα και μου φάνηκε καλή και σωστή στον τόνο της. Λέω να τη δημοσιέψω το Σεπτέμβρη, μόνη. Τι λες; Μου μένει ακόμη ένας Επιτάφιος εδώ, κι έπειτα θα μπορέσω να αντικρίσω το Αιγαίο…» ( Το κείμενο είναι απόσπασμα από το προσωπικό ημερολόγιο του ποιητή- αντιστοιχεί στον Απρίλιο του 1932 – περίοδο κατά την οποία εργαζόταν στο Λονδίνο ως διευθύνων του Ελληνικού Γενικού Προξενείου και εμπεριέχεται στο: «Μέρες Β΄» Γιώργος Σεφέρης – εκδόσεις Ίκαρος 1975)

Η Μεγάλη Παρασκευή του Αντώνη Σουρούνη

Βαθιά θρησκευόμενοι ή μή, παλαιότεροι και πλέον σύγχρονοι, οι λογοτέχνες εμπνέονται- συγκλονίζονται απο το Θείο Δράμα και την της φύσεως άνοιξη, τα αντιμετωπίζουν ως «θρησκεία» δημιουργίας , πλουτίζουν με τον ιερό λόγο τη λογοτεχνική φαρέτρα τους και τον αποτυπώνουν σε κείμενα προσωπικά , σε ημερολόγια ζωής και έμπνευσης , τον μεταπλάθουν σε λογοτεχνικά έργα.

Εξάλλου : -«Τίποτα δεν αγγίζει τις απριλιάτικες βιολέτες;/ τίποτα-: μονάχα ο ακάνθινος Ιησούς» (Ν. Καρούζος, Τα ποιήματα Β’)

ή και… «… Πάσχα στο χωριό δε σημαίνει αναγκαστικά άσπρες λαμπάδες, κόκκινα αβγά και σουβλιστό αρνί την εποχή που βγαίνουν οι παπαρούνες. Ούτε και σταυρωτά φιλιά. Παπαρούνες μπορούν ν’ ανθίσουν και τον Γενάρη, φτάνει να το θες. Ο καθένας μπορεί ν’ αναστηθεί, όπου θέλει κι όποτε θέλει. Θα το καταλάβει όταν ασπαστεί τον εαυτό του. Κι επειδή μόνοι μας ερχόμαστε στον κόσμο και μόνοι μας φεύγουμε, ε, πρέπει, αν θέλουμε ν’ αναστηθούμε, να είμαστε κι εκεί μόνοι, ολομόναχοι. (Αντώνης Σουρούνης «Πάσχα στο χωριό» – εκδόσεις Καστανιώτης).

Γιώργος Ιωάννου για την Μεγάλη Παρασκευή

«… Μα ήτανε την μέρα εκείνη Μεγάλη Παρασκευή, τότε ακριβώς που σταματάνε να εργάζονται, φεύγουνε στα χωριά τους ή στα τίμια σπίτια τους, -τότε και το Δεκαπενταύγουστο της Παναγιάς, άλλη μια φορά – κι είναι συγκινητικό-, δείχνει πως νοσταλγούν , θυμούνται πάντως την παρθενικότητα βάζοντας έξω από την πόρτα τους -όπου και το δισύλλαβο απαραιτήτως όνομα- την έτοιμη από καιρό επιγραφή που έγραψε κάποιος πελάτης καλλιγράφος και εγγράμματος: «Μετά το Πάσχα» ….

…Μα βγαίνοντας απο την εκκλησιά ο Επιτάφιος τράβηξε πρώτα πλάγια, χώθηκε μεσα στις γειτονιές με τα κλειστά ισόγεια με τα χαμαιτυπεία του λιβανιού και δεν τον είδαμε σχεδόν καθόλου… Κι όταν πήρε η κυκλοφορία να παραλύει να προηγούνται τα μικρά παιδιά , να ανάβουνε κεριά στα υψηλά πατώματα ετοιμαστήκαμε κι εμείς ν απολαύσουμε το μέγα θέαμα στο σκότος μέσα της κρεβατοκάμαρας…Από μπροστά μας όταν διάβαιναν έψελνε η χορωδία τα εγκώμια. Μαθήτριες με επιπόλαιες φωνές παρόμοιες με τον γραφικό τους χαρακτήρα βαδίζοντας στο ψευτοκουρασμένο βήμα των στρατιωτών εκείνο με το επ’ ώμου λόγχη, βαδίζοντας ωραίοι και σκοτεινοί… τραβούσαν φορτωμένοι νιάτα και έξαψη…

(απόσπασμα απο το κείμενο «Επιτάφιος θρήνος»… Γιώργος Ιωάννου (ψευδώνυμο του Γιώργου Σορολόπη Θεσσαλονίκη 1927- Αθήνα 1985) – περιέχεται στην ομότιτλη συλλογή – εκδόσεις Κέδρος, 1980, 1985).

Η Μεγάλη Παρασκευή του Νίκου Καζαντζακη

Μια κάρτα με τη δυναμική μορφή του Ιησού που εκδιώκει τους εμπόρους από τον ναό, (εκφράζει, σαφώς, την έννοια της «κάθαρσης» της Εκκλησίας από κάθε «ξένο» προς αυτήν στοιχείο) στέλνει το Πάσχα του 1926 απο την Ιερουσαλήμ ο μέγας κοινωνικός αναμορφωτής Νίκος Καζαντζάκης στον Ρεθυμνιώτη φίλο του επίσκοπο Βασίλειο Μαρκάκη (επίσκοπο τότε Αρκαδίας, με έδρα τις Μοίρες της Μεσσαράς Κρήτης και υποστηρικτή αργότερα της Εθνικής Αντίστασης)

«Ιερουσαλήμ Πάσχα 1926
Από την Αγία Πόλη Σας στέλνω ένα
χαιρετισμό γεμάτο σεβασμό και αγάπη.
Ποτέ δε Σας ξεχνώ κι αλησμόνητες μένουν
στον νου και στην καρδιά μου οι θαυμάσιες (-αστές;)
ώρες που πέρασα στην επισκοπή Σας

Καλή Λαμπρή κι ο Χριστός Ανέστη!

Ν. Καζαντζάκης».

Γιάννης Καιροφύλας

– «Τα γεγονότα δεν επέτρεψαν να γίνει η Ανάσταση σύμφωνα με τα έθιμα. Ούτε οι καμπάνες ακούστηκαν χαρμόσυνες για το Χριστός Ανέστη. Σε λίγα σπίτια έφτιαξαν την πατροπαράδοτη μαγειρίτσα. Ο κόσμος δεν είχε διάθεση να βάψει κόκκινα αυγά… Η πορεία προς το Γολγοθά έχει αρχίσει. Η μια τραγική είδηση ακολουθεί την άλλη…Η Αθήνα είναι μια πόλη χωρίς ζωή. Πασχαλιάτικα οι δρόμοι είναι άδειοι. Στις αίθουσες των κινηματογράφων δεν πατάει ψυχή. Κι έχουν βάλει ταινίες ωραίες, εορταστικές. Το ίδιο και στα θέατρα…» – απόσπασμα κειμένου του δημοσιογράφου – «αθηναιογράφου».
Γιάννη Καιροφύλα απο το βιβλίο του «Η Αθήνα του ’40 και της κατοχής» (εκδόσεις Ιρις-Α.Σ Φιλιππότης 2001)

Η Μεγάλη Παρασκευή του Οδυσσέα Ελύτη

– Την άνοιξη του 1935, ο ποιητής Ανδρέας Εμπειρίκος κι εγώ αποβιβαζόμασταν στο λιμάνι της Μυτιλήνης. Μια πρόσκληση να περάσουμε τις ημέρες του Πάσχα σε σπίτι φιλικό ήταν η αφορμή. Αλλά η αιτία η βαθύτερη ήταν να βαδίσουμε πάνω στα ίχνη που δεν μπορεί παρά να είχε αφήσει, πεθαίνοντας εκεί ένα χρόνο πριν, ο λαϊκός ζωγράφος Θεόφιλος. (…) Από δρόμους άφτιαχτους, κακοτράχαλους, μισοπατημένους απ’ το βλαστομάνημα του Μαγιού, προωθηθήκαμε ως τις πιο ξεμοναχιασμένες άκριες του νησιού, ως τα πιο λιγοσύχναστα χωριά και δεν αφήσαμε καφενείο για καφενείο που να μη σταματήσουμε. Όσο που να ‘ρθει ο καφές ή η λεμονάδα, το μάτι μας είχε κιόλας φέρει βόλτα εκατό φορές τους τέσσερις τοίχους του μαγαζιού. Κι όταν, όπως μας έλαχε μερικές φορές, σπάνιες είναι η αλήθεια, επισημαίναμε αναρτημένο έργο του Θεόφιλου, με τρόπο φέρναμε την κουβέντα, ζητούσαμε πληροφορίες, αρχινούσαμε τα παζάρια, τέλος, φορτώναμε στο αυτοκίνητό μας το λάφυρο και φεύγαμε.

(Απόσπασμα από το βιβλίο του Οδυσσέα Ελύτη «Ο ζωγράφος Θεόφιλος», εκδόσεις Γνώση).

Η πρώτη μαρτυρία για εύζωνες συναντάται στα ομηρικά έπη, δηλαδή πριν από 3.000 χρόνια. Ο Όμηρος αποκαλεί τους Μυρμιδόνες του Αχιλλέα, εύζωνες και τους εγκωμιάζει για το θάρρος τους και την ταχύτητά τους στην μάχη. Σήμερα οι Εύζωνες στελεχώνουν την προεδρική φρουρά, επιλέγονται με αυστηρά κριτήρια. Ήθους, παράστασης και συμπεριφοράς. Μετά από επίμονη εκπαίδευση φέρουν τη δοξασμένη στολή. Το εθνικό ένδυμα των αγωνιστών του 1821. Η φουστανέλα αποτελείται από λευκό ύφασμα μήκος 30 μέτρων και φτάνει μέχρι τα γόνατα. Τη συναντάμε κυρίως στην Πελοπόννησο, στην Αττική και στη Στερεά Ελλάδα.

Το καπέλο τους είναι φτιαγμένο από κόκκινη τσόχα. Εκφράζει το αίμα, το πένθος και τα δάκρυα των Ελλήνων στο βωμό της Ελευθερίας κατά τα χρόνια της Τουρκοκρατίας.

Το τσαρούχι των ευζώνων

Χαρακτηριστικός είναι ο ήχος από το τσαρούχι. Είναι χειροποίητα, με κόκκινο δέρμα και στις σόλες τους υπάρχουν 60 καρφιά. Το ζευγάρι ζυγίζει περίπου 3 κιλά. Η μύτη του τσαρουχιού στο πάνω μέρος της καταλήγει σε μια αιχμηρή προεξοχή η οποία είναι η γνωστή φούντα η οποία καλύπτει αυτή την αιχμηρή προεξοχή.

Τα καθήκοντα των Ευζώνων

Οι Εύζωνοι είναι κληρωτοί στρατεύσιμοι οπλίτες, οι οποίοι επιλέγονται για να υπηρετήσουν στην Προεδρική Φρουρά βάσει συγκεκριμένων κριτηρίων, στα οποία περιλαμβάνονται χαρακτήρας, ήθος και πίστη στην αποστολή του Ευζώνου.

Εκτελούν τιμητική φρουρά καθ΄όλο το 24ωρο με βάρδιες μιας ώρας στο Μνημείο του Αγνώστου Στρατιώτη, στο Προεδρικό Μέγαρο και στην Πύλη του Στρατοπέδου της Προεδρικής Φρουράς, κατά την επίσημη έπαρση και υποστολή της Σημαίας στον Ιερό Βράχο της Ακρόπολης, αποδίδουν τιμές στον Πρόεδρο της Δημοκρατίας και σε αρχηγούς ξένων κρατών ή αντιπροσώπους τους και συμμετέχουν σε εορταστικές και εθνικές εκδηλώσεις στο εσωτερικό και εξωτερικό.

Οι Κρήτες Εύζωνοι εκτελούν ευζωνική υπηρεσία στο εσωτερικό του Προεδρικού Μεγάρου κατά τις διάφορες επίσημες εκδηλώσεις και τρεις παίρνουν μέρος στην Κυριακάτικη Αλλαγή Φρουράς, ενώ οι Πόντιοι Εύζωνοι, οι Βρακοφόροι του Αιγαίου Αρχιπελάγους και οι Θρακιώτες λαμβάνουν μέρος σε ειδικές τελετές.

Η επίσημη τελετή της Αλλαγής Φρουράς στο Μνημείο του Αγνώστου Στρατιώτη, στην πλατεία Συντάγματος μπροστά από το Κοινοβούλιο γίνεται κάθε Κυριακή, στις 11.00 το πρωί. Πραγματοποιείται παρέλαση από το στρατόπεδο της Προεδρικής Φρουράς μέχρι το Μνημείο του Αγνώστου Στρατιώτη με τη μπάντα Στρατιωτικής Μουσικής την πολεμική σημαία της Προεδρικής Φρουράς να προηγούνται. Είναι μία τελετή που εντυπωσιάζει Έλληνες και ξένους τουρίστες.

«Ο Εύζωνος αντιπροσωπεύει τον Έλληνα, ο οποίος έχει ταχθεί “να φυλάττει Θερμοπύλες»

«Σήμερα δεν φυλάττουν Θερμοπύλες, αλλά μια «κλίνη κενή εστρωμένη των αφανών» και ως άοκνοι τηρητές του όρκου τους, στέκονται εκεί στα καλογυαλισμένα μάρμαρα, φύλακες της μνήμης των άγνωστων προπατόρων μας» σημειώνεται στο βιβλίο “Οι Εύζωνοι” (Ιστορία, Στολές, Οπλισμός) απο δύο ερευνητές που ακολουθούν την ιστορική διαδρομή του Σώματος των Ευζώνων

Graphic novel

Το graphic novel, ως ένα νέο αφηγηματικό είδος, με τη σύνδεση λογοτεχνίας και τέχνης, λέξεων και εικόνων, αποτελεί μία ακολουθία εικόνων, υιοθετώντας τη γνωστή φόρμα των κόμικς, έχοντας απαιτητική πλοκή και προσεγμένη εικονογράφηση. Κυκλοφορεί και πρέπει να αντιμετωπίζεται όχι ως αναλώσιμο περιοδικό αλλά ως βιβλίο (Καραντώνα & Τσιλιμένη, 2022). Ως όρος, το graphic novel, έγινε δημοφιλής μετά την έκδοση του Contract with God του Will Eisner το 1978 και απευθυνόμενο όχι μόνο σε παιδιά καλύπτει ευρύτερες θεματικές, με πεδίο ενασχόλησης δύσκολα κοινωνικά θέματα, συγκρουσιακά, με σαφή προτίμηση θέματα εμπνευσμένα από την ιστορία.

Πέρα του όρου graphic novel, ευρέως συναντιόνται και οι όροι sequential art ή διαδοχική τέχνη, ο όρος graphic narrative (στην αγγλική βιβλιογραφία) και οι όροι sequential narrative, sequential pictorial narrative, sequential storytelling και sequential literature (Καραντώνα & Τσιλιμένη, 2022). Ως υποκατηγορία των graphic novel υπάρχει και το graphic memoir, η αυτοβιογραφική ιστορία, όπως στο Persepolis της Marjane Satrapi. Αν και στην Ελλάδα τα πρώτα graphic novel κυκλοφόρησαν το 2008 δεκάδες, πλέον, graphic novel κάνουν την εμφάνιση τους, όπως τα ξενόγλωσσα μεταφρασμένα Palestine, V for Vendetta, Περσέπολις, αρκετά παιδικά εικονογραφημένα βιβλία και αρκετές διασκευές λογοτεχνικών έργων. Μία σωρεία εκδόσεων που μετέτρεψε το graphic novel σ’ ενδιαφέρον αντικείμενο έρευνας – και για εκπαιδευτικούς σκοπούς –με αφιερώματα σε περιοδικά, συνέδρια και διδακτορικές διατριβές: στα ελληνικά διδακτορική διατριβή Ζέσου, Α. (2015). Γραφιστική αφήγηση (graphic novel): ένα νέο είδος για παιδιά. ΤΕΑΠΗ, ΕΚΠΑ.        

Η καινοτομία του graphic novel, λαμβάνοντας υπόψιν τη θεωρία της διπλής κωδικοποίησης του Paivio, ενυπάρχει στη σύζευξη εικόνας και κειμένου, την κινητοποίηση δηλαδή ταυτόχρονα πολλών πτυχών του ανθρώπινου εγκεφάλου, η οποία συντελεί στην εύκολη και γρήγορη αποκωδικοποίηση της λεκτικής και της οπτικής πληροφορίας. Όπως αναφέρει ο Zuckerman (2008), χάρη στην εικονοπλαστική φύση των εικόνων ο/η αναγνώστης μπορεί να βιώσει γεγονότα στο παρόν παρά να φανταστεί πως μπορεί να συνέβησαν στο παρελθόν (όπ. αναφ. στο Καραντώνα & Τσιλιμένη, 2022).

Συνεπώς, η φόρμα του graphic novel επιτρέπει την παρουσίαση ακόμα και δύσκολων ιστορικών θεμάτων, όπως το Ολοκαύτωμα, χωρίς να στερείται ευαισθησίας και οξυδέρκειας. εξυπηρετώντας την αποτύπωση τραυματικών εμπειριών και τη διαχείριση της μνήμης και της λήθης. Οι Καραντώνα & Τσιλιμένη (2022), αναφέρουν πως «Ο διακεκομμένος, σκακάτος ρυθμός της εικονιστικής αφήγησης που δημιουργείται από τη διαδοχή καρέ που συλλαμβάνουν ασύνδετες στιγμές, προσιδιάζει στη φύση του τραύματος, το οποίο επιζητά μια διεσπαρμένη ή κατακερματισμένη αφηγηματική φωνή». 

Η Ιστορία αλλιώς!

Από τη δεκαετία του ’90 αρκετές έρευνες επισήμαναν τη σημασία ενίσχυσης του οπτικού γραμματισμού για τη βελτίωση της μαθησιακής ικανότητας. Σ’ αυτήν την ενίσχυση στοχεύουν τα graphic novel, όπου μέσω της ανάλυσης των σημειωτικών κωδίκων των εικόνων οι μαθητές εντέλει κατακτούν έναν οπτικό γραμματισμό και μια αξιόλογη κριτική θέαση των εικόνων. Νέες γνώσεις αρωγοί στην προσπάθεια των εκπαιδευτικών για τη βελτίωση αφομοίωσης της ιστορίας και των παραμέτρων της. Αν η ιστορία επαναλαμβάνεται, ο/η σύγχρονος μαθητής/τρια καλούνται να ενισχυθούν γνωστικά και ενσυναισθηματικά, ανταποκρινόμενοι  στο εναλλασσόμενο πολυπολιτισμικό περιβάλλον, κατανοώντας πως τα ιστορικά θέματα συντελούν στην κατανόηση του παρόντος και την ερμηνεία του μέλλοντος. Όπως αναφέρει η Κουλούρη (2008), στόχος της διδασκαλίας της ιστορίας είναι η κατανόηση των άλλων, ώστε να καλλιεργηθεί  ο τρόπος με τον οποίο βλέπουμε τον κόσμο, τις αξίες που μεταδίδουμε στις επόμενες γενιές αλλά και από τις οποίες εμπνέονται οι δικές μας πράξεις. Η διδασκαλία της ιστορίας αποκτά οπότε διττό χαρακτήρα: να μην ξεχαστούν ποτέ κάποια γεγονότα και να μην επαναληφθούν. Μία διδασκαλία, όπως καταθέτει η επιζήσασα του Άουσβιτς Heidi Fried (2019), όπου οι εκπαιδευτικοί οφείλουν να μην ξεχνούν πως «η γνώση πρέπει να αγγίζει την καρδιά, όπου δύναται να προωθεί την ενσυναισθηματική μάθηση» (όπ. αναφ. στο Καραντώνα & Τσιλιμένη, 2022). 

Πέρα της ιστορικής γνώσης, με τη χρήση του graphic novel ενισχύεται η φιλαναγνωσία και η γνωριμία με άλλες τέχνες, όπως η ζωγραφική. Ειδικότερα, στη λογοτεχνία οι μαθητές με κατάλληλες διδακτικές παρεμβάσεις γνωρίζουν με ελκυστικό τρόπο τόσο την ιστορία και τις προσωπικές ιστορίες των ανθρώπων που βίωσαν το γεγονός όσο και κλασικά έργα. Επιπροσθέτως, ενισχύουν μία θετική στάση για το διάβασμα, καλλιεργούν αναγνωστική συνήθεια και βελτιώνουν τις όποιες αναγνωστικές και αντιληπτικές δεξιότητες τους, συμμετέχουν στη συζήτηση κριτικά και αναστοχαστικά, επιτυγχάουν την καλλιέργεια του κριτικού γραμματισμού και εξοπλίζονται με κριτικές δεξιότητες. Τέλος, η χρήση του graphic novel αποτελεί φαρέτρα βοηθείας και στη διδασκαλία μαθητών με ειδικές ανάγκες ή μαθητών που έχουν την ελληνική ως δεύτερη/ξένη γλώσσα. 

Εκδόσεις

Στην ελληνική εκδοτική αγορά κυκλοφορούν αρκετά graphic novel. Ένας εκδοτικός  αναβρασμός, που ενδέχεται να συνεχίσει να κεντρίζει την προσοχή του αναγνώστη. Ακολούθως προτείνονται ενδεικτικά graphic novel για το μάθημα της Ιστορίας. 

Για την περίοδο της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας κυκλοφορούν: α) για την περίοδο του Α΄ Π. Π. στα ελληνικά κυκλοφορεί το graphic novel του Πέτερ Αικμάγιερ Ουδέν Νεώτερον από το Δυτικό Μέτωπο, όπου με εντυπωσιακές εικόνες καταφέρνει να αποτυπώσει την ουσία του έργου του Έριχ Ρεμάρκ, το graphic novel των Ζαφειριάδης Τ. & Χριστουλιάς Π. Χαρακώματα. Ιστορίες από την Οδό Γάγγραινας, το Οι όμηροι του Οι όμηροι του Γκαίρλιτς του Πέτρου Θ. και η ανθολογία Σιγή Ασυρμάτου, στην οποία οι δημιουργοί προσπαθούν να αποτυπώσουν σε λίγα καρέ την φρίκη του Μεγάλου Πολέμου και τα τραύματα που αφήνει πίσω της, με τόνους δραματικούς αλλά και χιουμοριστικούς, προβάλλοντας το διαχρονικό ειρηνιστικό τους μήνυμα,  β) για την περίοδο του Β’ Π. Π. κυκλοφορεί το graphic novel των Χαραλαμπίδης Μ. & Κουκουλάς Γ. Ένα γλυκό Ξημέρωμα. Δεκατέσσερις Ιστορίες για την Αθήνα της Κατοχής, όπου οι ιστορίες επικεντρώνονται στους ανθρώπους που έβλεπαν ή ονειρεύονταν γλυκά ξημερώματα αλλά βίωναν επαναληπτικά σκοτεινές μέρες, ζοφερές εποχές. Στα ελληνικά έχουμε αξιόλογες ξενόγλωσσες μεταφράσεις όπως τον Μποξέρ του Ραίνχαρντ Κλάιστ, το εξαιρετικό Maus του Art Spiegelman, το μοναδικό με θέμα το Ολοκαύτωμα (οι Εβραίοι απεικονίζονται σαν ποντίκια και οι Γερμανοί σαν γάτες), γ) στην εποχή του memory boom, της έκρηξης και της παγκοσμιοποίησης της μνήμης για τη Μικρασιατική Καταστροφή στα ελληνικά ενδεικτικά κυκλοφορούν το graphic novel των Θεοχάρης Σ. & Σακελλαροπούλου Χρ. 1914-1922: Το χρονικό της Μικρασιατικής Καταστροφής σε Κόμιξ, το graphic novel Αϊβαλί του Soloup και τα δύο πρόσφατα graphic novel του Πέτρου Θ. 1922 – Το τέλος ενός ονείρου και το 1923 – Εχθρική Πατρίδα. 

Για άλλες ιστορικές περιόδους και γεγονότα κυκλοφορούν, επίσης, αρκετά αξιόλογα graphic novel, όπως το 21 Η Μάχη Της Πλατείας του Soloup, το  1821:Τα Παιδιά της Επανάστασης του Chris Jaymes και οι πέντε (5) τόμοι της σειράς 1800 του Θανάση Καραμπάλιου, κ.α. ή τα πρόσφατα Αριστοτέλης του Αποστολίδης Τ., Το Sapiens: Μια εικονογραφημένη ιστορία του Γιουβάλ Νώε Χαράρι και τα μεταφρασμένα No Pasarán! και No Pasarán 2: Rio de Sangre του Giardino Vittorio, για τον Ισπανικό Εμφύλιο Πόλεμο και το Φαξ Από Το Σαράγεβο του Joe Kubert, για τον πόλεμο στο Σαράγεβο της Βοσνίας.  

Μια Ιστορία αλλιώς λοιπόν, οδός για τους μαθητές να διεισδύσουν σε διάφορες πτυχές της ιστορίας με έναν καινοτόμο και προσιτό τρόπο κι όχι μόνο, μέσω μιας δυναμικής εναλλακτικής επιλογής διδασκαλίας έναντι της παραδοσιακής. 

Βιβλιογραφία 

Καραντώνα, Γ. & Τσιλιμένη, Τ., (2022). Graphic Novel και Ολοκαύτωμα. Διδακτικές προτάσεις και εφαρμογές για την Πρωτοβάθμια και τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση. Αθήνα: Ροπή.  

Κουλούρη, Χ. (2008). Η διδασκαλία του Ολοκαυτώματος. Το Βήμα. Στο https://www.tovima.gr/2008/11/25/opinions/i-didaskalia-toy-olokaytwmatos (Προσπελάστηκε 29 Ιουλίου 2007, 00:00.).

Στο συμπληρωματικό υλικό της δημοσίευσης περιλαμβάνονταν μια σύντομη ιστορία του ρομαντικού φιλιού, ο τόπος «καταγωγής» του οποίου θεωρήθηκε η Νότια Ασία, σύμφωνα με Σανσκριτικά χειρόγραφα στα οποία καταγράφηκε για πρώτη φορά η προφορική ιστορία (γύρω στο 1500 π.Χ.).

Στη μελέτη σημειώνεται επίσης ότι πριν από το 300 π.Χ. – περίπου την ίδια εποχή που το ερωτικό εγχειρίδιο Κάμα Σούτρα δημοσιεύτηκε στην Ινδία- το φιλί απλώθηκε σε όλη τη Μεσόγειο με την επιστροφή των στρατευμάτων του Μεγάλου Αλεξάνδρου από τη Βόρεια Ινδία.

Όμως, ένα ζευγάρι (στην έρευνα και στη ζωή) Δανών αρχαιολόγων, η Sophie Rasmussen και ο Troels Arbol, με κοινή ειδίκευση στην Ασσυριολογία και τη μελέτη των πολιτισμών της Μεσοποταμίας, θέλησαν να αποδείξουν ότι αυτή δεν ήταν η απαρχή του ερωτικού φιλιού μεταξύ των ανθρώπων.

Για να το κάνουν αυτό, στράφηκαν σε σφηνοειδή κείμενα σε πήλινες πινακίδες από τη Μεσοποταμία (σύγχρονο Ιράκ και Συρία) και την Αίγυπτο αναζητώντας ζωντανά παραδείγματα ρομαντικών φιλιών. Η έρευνά τους δημοσιεύτηκε πρόσφατα στο περιοδικό Science, όπου για πρώτη φορά, καταγράφηκαν τεκμηριωμένα στοιχεία φιλιών 1000 χρόνια πριν από τα αντίστοιχα αποτελέσματα της μελέτης του 2022.

Το ζευγάρι υποστηρίζει ότι τα φιλιά ήταν ένα διαδεδομένο και καθιερωμένο μέρος της διαδικασίας των ρομαντικών σχέσεων και της ερωτοτροπίας στη Μέση Ανατολή τουλάχιστον από τα τέλη της τρίτης χιλιετίας π.Χ. «Το φιλί δεν ήταν ένα έθιμο που εμφανίστηκε ξαφνικά κάποια στιγμή», λέει ο Δρ Arbol. «Αντίθετα, φαίνεται ότι ήταν κοινό σε αρκετούς αρχαίους πολιτισμούς».

«Στις απεικονίσεις φιλιών στη Σουμεριακή λογοτεχνία, τα υποκείμενα πρώτα κάνουν σεξουαλική επαφή και μετά φιλιούνται», λέει. «Είναι ένα είδος «τελειώματος» της πράξης, όχι προκαταρκτικά».

Σύμφωνα με έρευνες, η πρώτη αναφορά του φιλιού καταγράφηκε στο Barton Roll, μια πήλινη πλάκα που χρονολογείται γύρω στο 2400 π.Χ. Το αντικείμενο ανακαλύφθηκε στην αρχαία πόλη των Σουμερίων Nippur το 1899 και πήρε το όνομά του από τον George Burton, καθηγητή Σημιτικών γλωσσών στο Bryn Mawr College, ο οποίος το μετέφρασε 19 χρόνια αργότερα. Σήμερα στεγάζεται στο Μουσείο Αρχαιολογίας και Ανθρωπολογίας στο Πανεπιστήμιο της Πενσυλβάνια, όπου ο Μπάρτον δίδασκε σημιτικές γλώσσες και την ιστορία των θρησκειών από το 1922 έως το 1931.

Η αφήγηση που εγγράφεται στο αρχαίο τεχνούργημα αφορά τον Σουμεριακό μύθο της δημιουργίας. Στη δεύτερη στήλη του κειμένου, μια αρσενική θεότητα, πιθανότατα ο Ενλίλ, κάνει έρωτα με τη μητέρα θεά Ninhursag και στη συνέχεια τη φιλάει. Μέσα σε αυτό το θεϊκό γλέντι, η αρσενική θεότητα «φυτεύει τον σπόρο των «επτά δίδυμων θεοτήτων» στη μήτρα της γυναίκας».

Σύμφωνα με τον καθηγητή Gonzalo Rubio, Ασσυριολόγο στο Πολιτειακό Πανεπιστήμιο της Πενσυλβάνια, το πιο συναρπαστικό μέρος αυτής της ιστορίας είναι η αλληλουχία των γεγονότων. «Στις απεικονίσεις του φιλιού στη Σουμεριακή λογοτεχνία, τα υποκείμενα πρώτα εμπλέκονται σε σεξουαλική επαφή και μετά φιλιούνται», λέει. «Πρόκειται για κάποιου είδους “afterplay”, παρά για προκαταρκτικά».

«Τα φιλιά στο στόμα έχουν παρατηρηθεί σε χιμπατζήδες Μπονόμπο (Pan paniscus), τους πιο στενούς εν ζωή συγγενείς των ανθρώπων », προσθέτει ο Δρ Rasmussen. «Το πλατωνικό φιλί ενός χιμπατζή καθορίζει τη συμβατότητα ενός ζευγαριού. Οι πρακτικές των φιλιών αυτών σ’ αυτά τα πρωτεύοντα θηλαστικά υποδηλώνουν κάτι θεμελιώδες που πηγαίνει πολύ πίσω στην ανθρώπινη ιστορία».

Η λέξη ερμιτάζ (hermitage) είναι γαλλική, εκ παραφθοράς της ελληνικής λέξης ερημητήριο. Με τον όρο αυτό αποκαλούσαν οι Γάλλοι οποιαδήποτε εξοχική ή απόκεντρη κατοικία κυρίως για μονήρη ανάπαυση ή αναψυχή. Γνωστότερο τέτοιο ερημητήριο στη Γαλλία ήταν ο παλαιός πύργος που κτίσθηκε το 1225 από τον ιππότη Γκάσπαρ ντε Σπέριμπεργκ, στην αριστερή όχθη του Ροδανού, στη πεδιάδα Μονμαρσύ, σε μια γραφική οινοπαραγωγική περιοχή της οποίας τα κρασιά είναι ονομαστά. Σ΄ αυτό το ερημητήριο διέμεινε επίσης και ο Ρουσσώ.

Ιστορία

Το Ερμιτάζ ιδρύθηκε ουσιαστικά από την Μεγάλη Αικατερίνη στα 1764, επί σχεδίων του Γάλλου αρχιτέκτονα Βαλλέν ντε λα Μοντ όταν απέκτησε μαζικά 200 έργα ζωγραφικής. Ρώσοι πρέσβεις έλαβαν στη συνέχεια εντολή να αγοράσουν τις σημαντικότερες συλλογές έργων τέχνης που προσφέρονταν προς πώληση. Αρχικά, τα έργα αποτελούσαν ιδιωτική συλλογή της αυτοκράτειρας και διατηρούνταν στα Χειμερινά Ανάκτορα, αρχιτεκτονικό έργο του Μπαρτολομέο Ραστρέλι, την περίοδο 1754-1762. Το 1783 ξεκίνησε επίσης η κατασκευή του Θεάτρου Ερμιτάζ, ένα από τα σημερινά κτίρια του μουσείου, η οποία ολοκληρώθηκε το 1787.

Μετά το θάνατο της Αικατερίνης Β’ της Ρωσίας, τα χειμερινά ανάκτορα εγκαταλείφθηκαν ως αυτοκρατορική κατοικία από τον διάδοχο της, Πέτρο Α’, ο οποίος δεν στήριξε την ενίσχυση του μουσείου, εμπλουτίζοντας τη συλλογή του μόνο με δύο νέους πίνακες. Αντιθέτως, οι διάδοχοί του, έστρεψαν το ενδιαφέρον τους στο Ερμιτάζ και τα επόμενα χρόνια, επί αυτοκρατορίας του Αλεξάνδρου Α’ και του Νικολάου Α’ η συλλογή έργων του εμπλουτίστηκε σημαντικά με νέα έργα τέχνης, καλύπτοντας ακόμα και περιόδους της αρχαιότητας. Προκειμένου να στεγαστούν κατάλληλα, ο Νικόλαος Α’ παρήγγειλε στον Γερμανό αρχιτέκτονα Λέο φον Κλέντσε, που είχε χαράξει το σχέδιο της Αθήνας ως νέας πρωτεύουσας), την κατασκευή ενός νέου κτιρίου (Νέο Ερμιτάζ), το οποίο εγκαινιάστηκε τελικά στις 5 Φεβρουαρίου του 1852 και αποτέλεσε το πρώτο μουσείο της Ρωσίας, ανοιχτό σε επισκέπτες.

Εντυπωσιακός οβελίσκος στην Πλατεία Ανακτόρων μπροστά στο Ερμιτάζ

Δυστυχώς στη περίοδο της Ρωσικής επανάστασης, το αυτοκρατορικό Ερμιτάζ υπέστη μεγάλη καταστροφή αν και κηρύχθηκε δημόσιο μουσείο, ενώ μετά το τέλος της, φιλοξένησε τοΜουσείο της Οκτωβριανής Επανάστασης στα Χειμερινά Ανάκτορα, το οποίο έκλεισε στα μέσα της δεκαετίας του 1930. Την διετία 1932-1934, έργα από τις συλλογές του Ερμιτάζ πωλήθηκαν, με πρωτοβουλία της Σοβιετικής κυβέρνησης για την εξεύρεση χρημάτων. Εκτιμάται ότι 2.880 πίνακες κλάπηκαν και ένα μικρό μέρος εξ αυτών συμμετείχαν σε δημοπρασίες, μεταξύ αυτών και πίνακες που θεωρούνται σήμερα κλασικοί. Την ίδια περίοδο, έργα μεταφέρθηκαν από το Ερμιτάζ σε άλλα ρωσικά μουσεία όπως το Μουσείο Πούσκιν στη Μόσχα. Η απώλεια έργων συνεχίστηκε σε μικρότερη κλίμακα και τα επόμενα χρόνια, μέχρι τη λήξη του Β’ Παγκοσμίου πολέμου, το 1945. Κατά τη διάρκεια του πολέμου, το μουσείο αφού πρώτα εκκενώθηκε, υπέστη νέες ζημιές, ενώ σημαντικό μέρος από τις συλλογές του διασώθηκε και φυλάχτηκε μέχρι την επαναλειτουργία του.

Τα τελευταία χρόνια, από το 1990 το Ερμιτάζ απέκτησε τη παλιά του αίγλη ακολουθώντας μια μητροπολιτική πολιτιστική ανάπτυξη υιοθετώντας μία σειρά από πρωτοβουλίες συνεργασιών και φιλόδοξων πολιτιστικών προγραμμάτων. Τον Ιούνιο του 2000, υπογράφτηκε συμφωνία μελλοντικής συνεργασίας του Ερμιτάζ με το Μουσείο Γκούγκενχαϊμ, ενώ στις 25 Νοεμβρίου του 2000, εγκαινιάστηκε ειδική πτέρυγα στο ανάκτορο Σόμερσετ του Λονδίνου, με έκθεση έργων που ανήκουν στις συλλογές του Ερμιτάζ. Από τις 24 Φεβρουαρίου του 2004, λειτουργεί επίσης το Ερμιτάζ του Άμστερνταμ, το οποίο αποτελεί παράρτημα του μουσείου στην ολλανδική πόλη.

Γράφει ο Κεφαλάς Πάνος, Υποψήφιος Διδάκτορας Ιστορίας του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου του ΠΤΔΕ του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας

Ιούλιος 1917.

Ο στρατιώτης Ζίγκφριντ Σασούν δημοσιεύει τη «Διακήρυξη του Στρατιώτη» (επιστολή στο διοικητή του με τίτλο Finishedwith the War: A Soldier’sDeclaration) ενάντια στη συνέχιση του πολέμου. Γράφει: «Πιστεύω ότι ο πόλεμος στον οποίο μπήκα ως πόλεμος άμυνας και απελευθέρωσης έχει γίνει τώρα πόλεμος επιθετικότητας και κατάκτησης».11 Νοεμβρίου 2023 «την ενδέκατη ώρα, της ενδέκατης μέρας, του ενδέκατου μήνα» θα εορταστεί η 105^η επέτειος του τερματισμού του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Το τέλος μίας «ανώφελης σφαγής» διαφορετικής από τους προηγούμενους πολέμους,τεσσάρων φριχτών χρόνων στα χαρακώματα με εκατομμύρια άνδρες ναυποφέρουν σε αυτά και να παίρνουν επιτέλους το δρόμο της επιστροφής για τα σπίτια τους. Τίποτε, όμως, δεν θα ήταν το ίδιο! Το τέλος ενός εφιάλτη ο οποίος αποτέλεσε την αυλαία της πρώτης πράξης μιας τραγωδίας που θα λήξει τον Μάιο του 1945.

______

O Ζίγκφριντ Σασούν (Siegfried Loraine Sassoon) (1886 –1967), ήταν Άγγλος πολεμικός ποιητής, συγγραφέας και στρατιώτης, γνωστός για τα αντιπολεμικά του ποιήματα για τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Αποφεύγοντας τον συναισθηματισμό και την πατριδοκαπηλεία άλλων ποιητών της εποχής, έγραψε για τη φρίκη και την αγριότητα των χαρακωμάτων, σατιρίζοντας παράλληλα τις πατριωτικές αξιώσεις εκείνων (στρατηγών, πολιτικών, ανθρώπων της εκκλησίας), που, κατά την άποψη του, ήταν υπεύθυνοι για έναν πόλεμο που πυροδότησε τον τζινγκοϊσμό[1]. Με το έργο του αποτέλεσε έναν από τους κορυφαίους ποιητές του Μεγάλου Πολέμου.

Ο Σασούν έγινε επίκεντρο της διαφωνίας εντός των ενόπλων δυνάμεων όταν τον Ιούλιο του 1917δημοσιεύσε τη «Διακήρυξη του Στρατιώτη». Γλύτωσε το στρατοδικείο, χάρη στην παρέμβαση του φίλου του Ρόμπερτ Γκρέιβς,με τον υφυπουργό Εξωτερικών για θέματα Πολέμου IanMacphersonνα τον χαρακτηρίζει ακατάλληλο και να τον στέλνει για «θεραπεία» στο Πολεμικό Νοσοκομείο Craiglockhart κοντά στο Εδιμβούργο με συμπτώματανευρασθένειας “shellshock “.

Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου γνώρισε και έκανε φιλία με τον ποιητή και στρατιώτη WilfredEdwardSalterOwen[2], ο οποίος επηρεάστηκε πολύ από αυτόν. Ο Σασούν κέρδισε αργότερα την αναγνώριση για το πεζογραφικό του έργο, ιδίως την τρίτομη, μυθιστορηματική αυτοβιογραφία του, γνωστή ως η τριλογία του Sherston[3].Την 1η Νοεμβρίουτου 1915, ο μικρότερος αδερφός του Χάμο σκοτώθηκε στην εκστρατεία της Καλλίπολης (από τις 19 Φεβρουαρίου 1915 μέχρι τις 9 Ιανουαρίου 1916).

______

Οι επιζήσαντες

Καμιά αμφιβολία πως σύντομα θα γίνουν καλά. Το σοκ και η ένταση

Τους προκάλεσαν τραύλισμα, τους αποσυντόνισαν τα λόγια.

Φυσικά λαχταρούν να ‘βγουν έξω και πάλι’, –

Αυτά τα αγόρια με τα παλιά, φοβισμένα πρόσωπα, μαθαίνουν να περπατούν.

Θα ξεχάσουν γρήγορα τις στοιχειωμένες νύχτες τους. Την τρομαγμένη τους

Υποταγή στα φαντάσματα των φίλων που πέθαναν, –

Στα όνειρά τους που στάζουν φονικό. Και θα είναι περήφανοι

Για τον ένδοξο πόλεμο που τσάκισε ολάκαιρη την περηφάνια τους …

Άνδρες που πήγαν στη μάχη, φοβεροί και χαρούμενοι

Παιδιά, με μάτια που σας μισούν, τσακισμένα και τρελά.

Επίθεση

Στο ξημέρωμα η κορυφογραμμή αναδύεται ογκώδης και γκρίζα

Μέσα στο άγριο πορφυρό χρώμα του πυρωμένου ήλιου,

Σιγοκαίοντας μέσα από κρουνούς παρασυρόμενου καπνού που σκεπάζει

Τη φοβερή σημαδεμένη πλαγιά και, ένα προς ένα,

Τανκς έρπουν και αναποδογυρίζουν μπροστά το σύρμα.

Πυκνό πυρ βρυχάται και ανεβαίνει. Έπειτα, σκυμμένοι αδέξια

Με βόμβες και όπλα και φτυάρια και σύνεργα μάχης,

Οι άνδρες σπρώχνονται κι αναρριχώνται ν’ αντιμετωπίσουν τη μεγάλη πυρκαγιά.

Σκιές από γκρίζα, βουβά πρόσωπα, σκεπασμένα από φόβο

Αφήνουν τα χαρακώματα, σκαρφαλώνοντας στο σκέπασμα

Μονότονος και πολυάσχολος ο χρόνος χτυπά στους καρπούς τους

Κι ελπίζουν, με μάτια χαμηλωμένα και σφιγμένες γροθιές

Τσαλαβουτώντας μες τη λάσπη. Ω, Χριστέ μου, δώσε ένα τέλος σε όλο αυτό!

Βομβαρδισμός

Τέσσερις ημέρες ξεσχιζόταν η γη

από το ατσάλι που έσκαγε,

τα σπίτια πέφταν γύρω μας:

Τρεις νύχτες δεν τολμούσαμε να κοιμηθούμε,

ιδρώνοντας και περιμένοντας ν’ ακούσουμε τον επικείμενο κρότο

που θα σήμαινε το θάνατό μας.

Την τέταρτη νύχτα οι άνδρες,

με νεύρα σπασμένα, βασανισμένοι  μέχρι εξαντλήσεως,

κοιμήθηκαν, ψελλίζοντας και τρέμοντας,

ενώ πάνω απ’ το κεφάλι μαςέσκαγανοι οβίδες.

Την πέμπτη μέρα,ήρθε μια σιωπή:

Αφήσαμε τις τρύπες μας,

κοιτάξαμε πάνω απ’ της γης τα συντρίμμια,

εκεί όπου τα λευκά σύννεφα γλιστρούσαν σε σιωπηλές γραμμές

επάνω στο αδιατάραχτο γαλάζιο.

[1]Ο Τζινγκοϊσμός είναι εθνικισμός με τη μορφή επιθετικής και προορατικής εξωτερικής πολιτικής, όπως η υπεράσπιση μιας χώρας για χρήση απειλών ή πραγματικής βίας, σε αντίθεση με τις ειρηνικές σχέσεις, σε προσπάθειες διασφάλισης αυτού που αντιλαμβάνεται ως εθνικά της συμφέροντα. Στην καθομιλουμένη, ο τζινγκοϊσμός είναι υπερβολική μεροληψία στο να κρίνει κανείς τη χώρα του ως ανώτερη από άλλες – ένας ακραίος τύπος εθνικισμού (πρβλ . σοβινισμός και υπερεθνικισμός).

[2]Η πολεμική του ποίηση για τη φρίκη των χαρακωμάτων και τον πόλεμο αερίων επηρεάστηκε πολύ από τον μέντορά του Ζίγκφριντ Σασούν και στάθηκε σε αντίθεση με τη δημόσια αντίληψη για τον πόλεμο εκείνη την εποχή και με τον σίγουρα πατριωτικό στίχο που γράφτηκε από προηγούμενους πολεμικούς ποιητές όπως ο RupertBrooke . Από τα πιο γνωστά έργα του –τα περισσότερα εκ των οποίων δημοσιεύθηκαν μεταθανάτια– είναι τα “DulceetDecorum est”, “Insensibility”, “Anthem for DoomedYouth”, “Futility”, “SpringOffensive” and “StrangeMeeting”. Ο Όουεν σκοτώθηκε σε δράση στις 4 Νοεμβρίου 1918, μια εβδομάδα πριν το τέλος του πολέμου, σε ηλικία 25 ετών.

[3]Η τριλογία του Sherston είναι μια σειρά βιβλίων του Ζίγκφριντ Σασούν αποτελούμενα από τα Memoirs of a Fox-HuntingMan, Memoirs of anInfantryOfficer και Sherston’s Progress. Πήραν το όνομά τους από τον πρωταγωνιστή, GeorgeSherston – έναν νεαρό Άγγλο της ανώτερης μεσαίας τάξης, που έζησε πριν και κατά τη διάρκεια του Πρώτου Παγκόσμιου Πολέμου.