Γράφει η Βούλα Λαμπροπούλου, Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Αθηνών
Ποτέ δεν έπαψε να απασχολεί τα «ανήσυχα» πνεύματα η περίπτωση Καΐρη, όταν ζούσε και όταν πέθανε, αλλά ακόμη και σήμερα που μια ομάδα δικηγόρων της Σύρου ζητάει να το «αποκαταστήσει» νομικά.
Άλλοι επιθυμούν να μάθουν για τη ζωή και τις ιδέες του, άλλοι «υποφέρουν» από την καταδίκη του, άλλοι «πνίγονται» από την αδικία και άλλοι τον αναθεματίζουν ως αιρετικό.
Απασχολεί και τους φοιτητές μου που περιέργως ζητούν να εξετάζονται για αυτόν παρά για όποιονδηποτε άλλον Νεοέλληνα φιλόσοφο ή λόγιον!
Οι σπουδές και η διδασκαλία του Ανδριώτη λογίου, η φιλοπατρία του, η ενεργός συμμετοχή του στην Επανάσταση, η κοινωνική προσφορά του στην μετάεπαναστατική Ελλάδα, η «θυσία» του απασχόλησε τους μελετητές και κάποιοι τον ονόμασαν «Νέον Σωκράτη».
Την «συνθέτη» μορφή του Καΐρη ως φιλοσόφου, ως φιλολόγου, δασκάλου και τη θέση του στην Νεοελληνική φιλοσοφία ανέλαβαν ορισμένοι μελετητές να ερμηνεύσουν και να αναλύσουν την περίεργη και πρωτόγνωρη για την εποχή εκείνη μορφή, όχι στο σύνολο της, αλλά στην πιο δύσκολη πλευρά της φιλοσοφικής ψυχολογίας του και της θεοσεβικής ηθικής του. (1)
Ο αείμνηστος Ιωάννης Θεοδωρακόπουλος δίδασκε ότι η ψυχολογία έχει σχέση με την ψυχή, την φιλοσοφική της προσέγγιση και την περιγραφή της και δεν έχει καμία σχέση με αυτό που ονομάζουν σήμερα ψυχολογία και είναι λόγια-λόγια, κάποτε ανόητα και δεν είναι δυνατόν να θεωρηθεί αυτοτελείς επιστήμη.
Κάτι παρόμοιο πίστευε ο Καΐρης. Ο λόγος του περί ψυχής έχει σχέση με την έννοια του Θεού και σηματοδοτείται με βάση τα θεολογικά δόγματα. Παρότι η ψυχολογία του Καΐρη είναι σαφώς θεολογίζουσα εν τούτοις αναφέρεται και στην έννοια της ψυχής ως ουσίας, στις εξωτερικές εκφάνσεις της, στις ψυχικές δυνάμεις και λειτουργίες αλλά και στις σχέσεις ψυχής και σώματος.
Τον απασχολεί το πρόβλημα της Αθανασίας, οι γνωστικές λειτουργίες, η συνείδηση, το δέον γενέσται, αλλά και το πρόβλημα του εγκεφάλου και του νευρικού συστήματος.
Προσπάθησε να συγκεράσει την τάση του Διαφωτισμού για την επιστημονική γνώση της ψυχής μέσω της ορθολογικής περιγραφής των παρατηρησίμων λειτουργειών της με τις μεταφυσικές διατυπώσεις περί της ηθικής της ψυχικής ζωής.
Για αυτόν η έννοια της ηθικότητας απορρέει από τον Θεόν και δεν νοείται ηθική πράξη η ενέργεια ανεξάρτητη του Θείου. Ο βίος πρέπει να ρυθμίζεται σύμφωνα με την ευσέβεια προς τον Θεόν. Κάθε συγγραφέας για τον Καΐρη πρέπει να έχει μελετήσει καλά και τις επιρροές που δέχτηκε η καϊρικη φιλοσοφική παρουσία. Εκτός από τον ορθολογικό Ευρωπαϊκό διαφωτισμό έκδηλα είναι τα στοιχεία, οι συγγένειες του πυθαγορισμού, του γνωστικισμού, της θεοσοφίας, του νέο πλατόνισμου , του μυστικισμού, του Εκλεκτικισμού γενικότερα στο έργο του. Το κυριότερο εγκόλπιο της θεοσεβικής ηθικής του κυκλοφόρησε ανώνυμο. Η βαθύτατη θρησκευτικότητα του, η ευρύτητα της παιδείας τον κάνουν άλλοτε να ρέπει προς τον μυστικισμό και την ασκητικότητα και άλλοτε στην ορθολογική κρίση και διδασκαλία .
Το θέμα είναι αρκετά μεγάλο και δεν εξαντλείτε με ένα μικρό άρθρο. Πολλά πονήματα για τον Καΐρη διδάσκουν εκτος των άλλων και τον τρόπο της αντικειμενικής μελέτης ενός πολύπλοκου θέματος και της έντιμης έκθεσης και επιστημονικής ανάλυσης μιας έντονα παρεξηγημένης φιλοσοφικής μορφής της Νεότερης Ελλάδας .
Σημ 1. Ως επι το πλείστον βασίστηκαν στο σπουδαίο έργο του που είναι το : «θεοσεβών Προσευχαί και Ιερά Άσματα».
