Απαγορεύεται: α) Η ανατύπωσις ή η εκτέλεσις της μουσικής και των ασμάτων του κομμουνιστού συνθέτου Μίκη Θεοδωράκη, τέως αρχηγού της νυν διαλυθείσης κομμουνιστικής οργανώσεως΄Νεολαία Λαμπράκη’, δεδομένου ότι η εν λόγω μουσική εξυπηρετεί τον κομμουνισμόν».

β) το άδειν άπαντα τα άσματα, τα χρησιμοποιούμενα υπό της κινήσεως της κομμουνιστικής νεολαίας, διαλυθείσης δυνάμει της παραγράφου 8 του διατάγματος της 6ης Μαΐου 1967, δοθέντος ότι τα εν λόγω άσματα υποκινούν πάθη και διενέξεις εις τους κόλπους του πληθυσμού.

2) Οι παραβαίνοντες την ως άνω διαταγήνπολίται θα πρέπει να παραπέμπονται αμέσως ενώπιον στρατοδικείων και θα δικάζωνται συμφώνως προς τας διατάξεις της εκτάκτου νομοθεσίας».

Στα επτά έτη όπου διήρκεσε η κατάλυση της δημοκρατίας, διαδραματίστηκαν πολλές τραγικές ιστορίες. Κάποιες απ’ αυτές συναντάμε στην μουσική. Λόγω της αυστηρής λογοκρισίας του Τύπου και των ΜΜΕ, η δημόσια έκφραση κάθε αντίθετης γνώμης, αφανίστηκε. Όμως οι καλλιτέχνες επινόησαν έξυπνους τρόπους για να καμουφλάρουν την αντίθεσή τους στην δικτατορία.

Πέρα από τους Μίκη Θεοδωράκη -ο οποίος αρχικώς εξορίστηκε και στη συνέχεια οδηγήθηκε στις φυλακές του Ωρωπού-, τον Γιάννη Μαρκόπουλο, τον Διονύση Σαββόπουλο, τον Μάνο Χατζιδάκι κά, στις μαύρες λίστες της επιτροπής λογοκρισίας προστέθηκαν και τραγούδια των Βασίλη Τσιτσάνη, Μάρκου Βαμβακάρη κά. Φυσικά απαγορεύτηκαν και οι αντίστοιχοι στιχουργοί, από τον Κώστα Βίρβο και την Ευτυχία Παπαγιαννοπούλου ως τους Νίκο Γκάτσο, Γιάννη Ρίτσο, Γιώργο Σεφέρη και Οδυσσέα Ελύτη.

Όμως, μέσα στην δικτατορία, δημιουργήθηκαν τραγούδια διαμαρτυρίας τα οποία ενσωματώθηκαν στον εθνικό λόγο – αλλάζοντας τα λόγια – με αποτέλεσμα να προσφέρουν κάλυψη στο πραγματικό νόημα των τραγουδιών. Μερικά απ’ αυτά είναι:

«Ο Κουταλιανός»

Μουσική: Μάνος Λοΐζος

Στίχοι: Λευτέρης Παπαδόπουλος

Ερμηνευτής: Γιάννης Καλατζής (1972)

Αν και ο Παναγής Κουταλιανός υπήρξε αληθινό πρόσωπο, μασίστας που έζησε στα τέλη του 19ου αιώνα, το τραγούδι παρομοίωνε ως «Κουταλιανό» τον Γεώργιο Παπαδόπουλο.

«Αχ Χελιδόνι Μου»

Μουσική: Μάνος Λοΐζος

Στίχοι: Λευτέρης Παπαδόπουλος

Ερμηνευτής: Γιώργος Νταλάρας (1971)

Ο «μαύρος» ουρανός που αναφέρεται στο τραγούδι, αντιστοιχούσε στην περίοδο της επταετίας, η οποία βρισκόταν ακόμη σε σκληρή φάση. Το «χελιδόνι» ενσάρκωνε την ελευθερία και τον πονεμένο λαό.

Από την άλλη πλευρά, υπήρξαν και τραγούδια που λογοκρίθηκαν την περίοδο της Χούντας, είτε εξολοκλήρου είτε με παραλλαγμένους στίχους:

«Θα κλείσω τα μάτια»

Το κομμάτι ηχογραφήθηκε το 1967 με τελείως διαφορετικούς στίχους, ερμηνευμένο από τον Γρηγόρη Μπιθικώτση και τη Χαρούλα Λαμπράκη. Οι στίχοι μιλούσαν για τη μιζέρια και τις δύσκολες συνθήκες ζωής για τους φτωχούς.

«Θα κλείσω τα μάτια, θ’ απλώσω τα χέρια
μακριά από τη φτώχεια, μακριά απ’ τη μιζέρια
θα πάρω τη στράτα κι εγώ τη μεγάλη
θα κλείσω τα μάτια και όπου με βγάλει».

Το κομμάτι και οι στίχοι του παραλλάχθηκαν προς ένα ερωτικό κομμάτι και επανακυκλοφόρησε το 1971, με την έγκριση πια των λογοκριτών.
«Θα κλείσω τα μάτια θ’ απλώσεις τα χέρια
να βρουν να φωλιάσουν λευκά περιστέρια
αγάπη μου πρώτη αγάπη μεγάλη
θα κλείσω τα μάτια κι όπου με βγάλει».

«Ζεϊμπέκικο -Με αεροπλάνα και βαπόρια»

Το κομμάτι συμπεριλήφθηκε στον δίσκο του Διονύση Σαββόπουλου ‘Βρόμικο Ψωμί’, το 1972, το οποίο «Απερρίφθη… διότι δεν συνεμμορφώθη με τας υποδείξεις». Μετά την πτώση της Χούντας το τραγούδι επανεμφανίζεται με τη συμμετοχή της Σωτηρίας Μπέλλου το 1975.

«Ζαβαρακατρανέμια»

Το τραγούδι του Γιάννη Μαρκόπουλου ήταν γραμμένο στα χρόνια της δικτατορίας και είχε σαφές αντιδικτατορικό μήνυμα. Προκειμένου όμως να περάσει από τη λογοκρίσια, ο Μαρκόπουλος σκέφτηκε τη λέξη Ζαβαρακατρανέμια όπου:

«Ζάβαρα» σημαίνει λάβαρα
«Κάτρα» σημαίνει μαύρα
«Νέμια» σημαίνει ανέμισαν.

Η λίστα με τα τραγούδια που απαγορεύτηκαν την μαύρη αυτήν επταετία, είναι πολύ μεγάλη. Όμως, αυτό που έχει καταστεί σαφές είναι πως η τέχνη εκείνη την σκοτεινή περίοδο, αποτέλεσε ένα βασικό όπλο αμφισβήτησης του κράτους καταστολής, δεν φιμώθηκε και σήμερα παραμένει μία μεγάλη παρακαταθήκη της μουσικής μας κληρονομιάς.

Πηγές:

Η μηχανή του χρόνου.
Θ.Βερέμης& Ι. Κολιόπουλος (2013), ModernGreece: A Historysince 1821.
Th. Gallant (2017), Νεότερη Ελλάδα.
«100 χρόνια Γενικά Αρχεία του Κράτους, 500 χρόνια ιστορίας», ΓΑΚ

Ένα απόσπασμα από την Ιστορία (κωμικοτραγική) του Nεοελληνικού Kράτους όπου «καταγράφει την ιστορία της Ελλάδας από την ίδρυση του νεοελληνικού κράτους το 1830 έως και την πτώση της χούντας».

Ας μάθουμε επιτέλους να λέμε τα πράγματα με τ’ όνομά τους και να μην παραποιούμε την ιστορία μας. Ο ελληνικός λαός, στην πλειοψηφία του, αγάπησε το Μεταξά. Όπως και οι Ιταλοί που αγάπησαν το Μουσολίνι, όπως και ο Γερμανοί που αγάπησαν το Χίτλερ, όπως και οι Ισπανοί που αγάπησαν το Φράνκο. Ο φασισμός είναι λαϊκισμός -και κάθε λαϊκισμός είναι φασισμός κατά βάσιν και κατ’ ουσίαν.

Ο φασισμός δεν αγαπά το μεγάλο κεφάλαιο (εκτός από το πάρα πολύ μεγάλο που τον γεννάει) και λατρεύει το μικρομεσαίο. Ο φασισμός είναι κοινωνικό καθεστώς σπέσιαλ για μικροαστούς. Όχι για αστούς, ούτε για προλετάριους. Οι αστοί και οι προλετάριοι βρέθηκαν αντίπαλοί του εξ αρχής. Και δεδομένου ότι στη λεγόμενη αστική κοινωνία δεν κυριαρχούν οι αστοί αλλά οι μικροαστοί, δεν είναι δύσκολο να καταλάβει κανείς την απήχηση που είχαν στο λαό τα φασιστικά καθεστώτα.

Άλλωστε, οι στολές, οι παρελάσεις, οι λαμπαδηδρομίες, τα κολοσσιαία θεάματα αρένας, τα συνθήματα, το προγονικό μεγαλείο απ’ το οποίο ο χάλιας μικροαστός αντλεί δύναμη για να υποφέρει την ασημαντότητά του, όλα αυτά τα εκμεταλλεύτηκαν τέλεια όλοι οι φασίστες δικτάτορες. Και τα πλήθη ουρλιάζουν «ζήτω! Είσαι ο μπαμπάς μας»! Ο χάλιας μικροαστός πάντα έχει ανάγκη από έναν σούπερ πατέρα του έθνους, που να τον προστατεύει απ’ τους παμφάγους καπιταλιστές, αλλά και από τους κομμουνιστές που απειλούν το όνειρό του για ένα πέρασμα στην «ανώτερη τάξη».

Κάθε μικροαστός ονειρεύεται τον αστό που ζεσταίνει μέσα του, που τον μεγαλώνει στο θερμοκήπιο της μεγάλης ελπίδας για ένα πέρασμα στην «ανώτερη τάξη». Κάθε ψιλικατζής ονειρεύεται ένα σούπερ μάρκετ. Και επειδή το όνειρο για μερικούς πραγματοποιείται, όλοι οι χάχες πιστεύουν πως θα βγει αληθινό και γι αυτούς. Δεν έχει σημασία που οι περισσότεροι πεθαίνουν φτωχοί. Σημασία έχει που ο καπιταλισμός τους επιτρέπει να ονειρεύονται το δικό τους πλούτο. Και ο φασισμός, που είναι η ακραία μορφή καπιταλισμού, είναι μια εγγύηση για τη διατήρηση του ονείρου για ένα πέρασμα στην «ανώτερη τάξη».

Το Φολκσβάγκεν (το Λαϊκό Όχημα) είναι δημιούργημα του Χίτλερ. Αλλά υπάρχει ακόμα. Και ο αγκυλωτός σταυρός (η σβάστικα), αυτό το εκπληκτικής ψυχολογικής αποτελεσματικότητας λαϊκό σύμβολο, που δίνει φτερά στο σταυρό και τον κάνει να γυρίζει και να αλέθει, θα δώσει και στο χριστιανισμό τη δυναμική που του λείπει. Τώρα πια δεν είναι αμαρτία να σκοτώνει ο καλός χριστιανός. Και ο Μεταξάς, όπως και ο Μουσολίνι άλλωστε, ξέρουν καλά τι κάνουν όταν υιοθετούν σα σύμβολο το διπλό πέλεκυ. Που κόβει κεφάλια και από τα δεξιά και από τ’ αριστερά.

Κάτω απ’ αυτές τις ιδιάζουσες στο φασισμό συνθήκες ψυχολογίας της μάζας, και με το πρόσθετο πραγματικό κίνητρο της απειλής της περιουσίας απ’ τον καταχτητή που, βέβαια, δεν καταχτά μια χώρα για να κάνει περίπατο υπό το σεληνόφως στις ακρογιαλιές αλλά για να επωφεληθεί υλικά, δεν είναι δύσκολο να καταλάβει κανείς γιατί οι Έλληνες έτρεξαν με τέτοια προθυμία στο μέτωπο και πολέμησαν τόσο καλά τους Ιταλούς. Όχι όμως και τους Γερμανούς. Που είχαν ισχυρότερα σύμβολα, ισχυρότερα κίνητρα και κυρίως ισχυρότερη μικροαστική τάξη απ’ αυτή των μεσογειακών λαών. Που ακόμα και τον πόλεμο τον αντιλαμβάνονται σαν λαϊκή γιορτή.

Απόσπασμα από το βιβλίο του Βασίλη Ραφαηλίδη, Ιστορία (κωμικοτραγική) του νεοελληνικού κράτους, εκδ. του Εικοστού Πρώτου, (Ο ελληνοϊταλικός Πόλεμος της Αλβανίας). Ανακαλύψτε τη βιβλιογραφία του εδώ.