Το δικό μου Όσκαρ εδώ και χρόνια παρακολουθώντας την πορεία της, το δίνω στην  Λένα Παπαληγούρα  θεωρώντας την από τις καλύτερες ηθοποιούς της γενιάς της (κλισέ;), αδιαμφισβήτητα!

Σίγουρα η  δημιουργία εντυπώσεων δεν είναι καθόλου του στυλ της, η Λένα  επιβάλλει με την παρουσία της την ηρεμία και αντιδρά στην κάθε είδους ειδωλοποίηση διατηρώντας μια πνευματική ελευθερία μέσα στην ρευστότητα των καλλιτεχνικών πραγμάτων.

Έχει ήδη συνεργαστεί με σημαίνοντες εκπροσώπους της Τέχνης,  έχει αποσπάσει το θεατρικό βραβείο «Μελίνα Μερκούρη», και συνεχίζει να μάχεται για την αγάπη της στην υποκριτική.

Παππούς της ήταν ο Γεώργιος Ράλλης και  πατέρας της ο τέως υπουργός Δικαιοσύνης Αναστάσιος Παπαληγούρας. Η «πολιτική»  ταυτότητα της οικογένειάς της δεν την απέτρεψε από την Τέχνη του θεάτρου

Τη συναντήσαμε με αφορμή τον ρόλο της ως ‘Ηλέκτρα του Ευριπίδη,  σε σκηνοθεσία Θέμη Μουμουλίδη στην Κοζάνη και συζητήσαμε για την υποκριτική, το έργο, τα θεμελιώδη και τα αγαπημένα της πράγματα!

Για την υποκριτική

Τι καλλιεργείς μέσα από την υποκριτική;

Η υποκριτική καλλιεργεί την επικοινωνία σε πολλά επίπεδα. Επικοινωνείς με το κείμενο , το οποίο πολλές φορές σε υπερβαίνει, αναμετριέσαι μαζί του αφού  είναι η αρχή  και το τέλος όλου του πράγματος . Το κείμενο είναι ένα ανεξάντλητο δώρο που καλείσαι να ανακαλύψεις .Έπειτα η επικοινωνία με  τους συναδέλφους και  τον σκηνοθέτη.  Το θέατρο είναι ομαδικό παιχνίδι. Το πρωταρχικό κομμάτι είναι να υπάρχει αλήθεια πάνω στην σκηνή και ουσιαστική επικοινωνία.Τέλος η επικοινωνία με το κοινό. Το τελικό αλλά  πιο σημαντικό στάδιο. Πως επικοινωνείς την παράσταση στον κόσμο ώστε να επιτευχθεί  αυτή η μαγική αλληλεπίδραση  με τον κόσμο που είναι μεν διαφορετική κάθε φορά αλλά είναι ζωντανή από την αρχή.

Ποια είναι τα συναισθήματα που σου ξυπνά η τέχνη της υποκριτικής;

Τα συναισθήματα διαφέρουν κάθε φορά και έχουν να κάνουν με τον ρόλο και το κείμενο. Η υποκριτική σου ξυπνά  την φαντασία , την αθωότητα σου, σε γεμίζει με ενθουσιασμό και συγκίνηση. Αντίθετά όμως πολλές φορές  σου ξυπνά αγωνία και φόβο. Αυτή είναι όμως μια διαδικασία συνολικής αφύπνισης.

Πως σβήνεις τον εαυτό σου, για να χωρέσεις μέσα έναν άλλον;

Δεν νομίζω να τον σβήνεις απόλυτα. Έχει πλάκα αυτό που με ρωτάς γιατί διάβαζα  πρόσφατα μια επιστολή του Φρόιντ σε μια ηθοποιό  στην οποία έγραφε πως δεν χρειάζεται να προσπαθεί να σβήσει  τον εαυτό της , αλλά πρέπει να  χωρέσει μέσα αυτόν τον  «άλλο» αναδεικνύοντας κάθε φορά  τα κομμάτια αυτά που ταιριάζουν με το ρόλο. Νομίζω πως πάνω κάτω κάτι τέτοιο γίνεται.

Κάνεις  χώρο και φωτίζεις τις πτυχές αυτές του εαυτού σου που έχουν να κάνουν με στοιχεία του χαρακτήρα σου και σε βοηθούν να τον καταλάβεις. Κάπως χωράς τον ρόλο στον εαυτό σου και τον δίνεις στον κόσμο. Το να βγαίνεις από τον εαυτό σου για να κατανοήσεις κάποιον άλλο είτε συμβαίνει στη ζωή είτε στη δουλειά είναι όμορφο πράγμα.  Μαθαίνεις να κατανοείς , να μπαίνεις στη θέση του άλλου, να πετάς τον εγωισμό σου.

Για την ηρωίδα

Πως σκιαγραφείς την σύγχρονη Ηλέκτρα;

Αυτό που πετυχαίνουν τέτοια κείμενα είναι να βάζουν έναν  μεγεθυντικό φακό σε καταστάσεις και να  κάνουν δημιουργούν συμβολισμούς. Τα αισθήματα και οι πράξεις συμπυκνώνονται κάνοντας μας να τα βλέπουμε όλο μεγεθυμένα. Δεν ξέρω αν υπάρχει  σύγχρονη Ήλεκτρα,  μάλλον είναι πολλές μαζί. Σίγουρα η Ηλέκτρα κυριαρχείται από εμμονή  και είναι  ένα πρόσωπο με πάθος για εκδίκηση και  προσωπική δικαιοσύνη που μπορεί να φαντάζει παράλογη αλλά  για αυτήν είναι στόχος ζωής. Έχει πλευρές αδύναμες  αλλά και  πλευρές  φιλικές που αναγκάστηκε να αφήσει πίσω  της ζώντας πια εξόριστη,   μακριά από το παλάτι , παντρεμένη με έναν  άντρα που δεν τον επέλεξε  και δεν θα τον επέλεγε ποτέ,  αναγνωρίζοντας όμως τα  θετικά του στοιχεία. Προσμένει τον αδελφό της  για να οργανώσουν μαζί δυο φόνους. Αυτός  είναι ο στόχος της ζωής της.

Για μένα ένα πολύ ενδιαφέρον κομμάτι είναι αυτό που ονομάζω «Μετά τον φόνο» όπου η Ηλέκτρα θα περίμενε κάνεις πως θα νιώθει  πια λυτρωμένη  αντίθετα όμως ζει την απόλυτη ματαιότητα. Ουσιαστικά παύει να υπάρχει.  Αυτό είναι το πιο συγκινητικό και ενδιαφέρον μέρος της τραγωδίας. Το πιο αιρετικό κομμάτι του Ευριπίδη.

Για το έργο

Τι θεωρείς επίκαιρο και επιτακτικό στο έργο;

Το έργο θέτει  μεγάλα και διαχρονικά ερωτήματα τα οποία καλούμαστε να αναδείξουμε μαζί με όλους αυτούς τους συμβολισμούς των χαρακτήρων στους οποίους  δεν μπορεί κάποιος να μην βρει έστω ένα πράγμα  για να ταυτιστεί  σε μικρότερο βαθμό φυσικά . Μια αναμέτρηση με πανανθρώπινα θέματα όπως η ενοχή, η μεταμέλεια, η εκδίκηση, η προσωπική δικαιοσύνη του καθένα, η λύτρωση.

Ποιο κατά τη γνώμη σας είναι το δυνατό σημείο του έργου;

Δεν μπορώ να επιλέξω ένα σημείο. Το έργο έχει πολύ σασπένς και είναι λίγες  οι φορές που όλο αυτό δεν προκύπτει μόνο από την πλοκή αλλά  από τους χαρακτήρες και τις σχέσεις τους.  Αυτό κάνει την τραγωδία αυτή τόσο ενδιαφέρουσα.

Ο Θέμης Μουμουλίδης το έχει αποκαλέσει λυρικό θρίλερ γιατί πραγματικά  διαθέτει τρομερά σημεία ανατροπών μαζί με τον υπέροχο ποιητικό λόγο του Ευριπίδη . Μπαίνοντας στην ιστορία και προσπαθώντας να κατανοήσεις τους χαρακτήρες δεν ξέρω πραγματικά αν μπορείς να κάνεις μια επιλογή του πιο ενδιαφέροντος κομματιού.

Μία αγαπημένη σας φράση , στιγμή ή σκηνή από το έργο;

Η σκηνή της αναγνώρισης. Όταν  τα αδέλφια μετά από πολύ καιρό συναντιούνται. Η πιο συγκινητική και δυνατή στιγμή για μένα κάτι  όμως  που ανατρέπεται πολύ γρήγορα αφού δεν δίνουν χρόνο στη χαρά θέλοντας να προχωρήσουν στην εκδίκηση.

Τα “προσωπικά”

Τι συζητήσατε όταν βρεθήκατε πρώτη φορά με τον σκηνοθέτη Θέμη Μουμουλίδη;

Δεν ήθελα να δουλέψω το καλοκαίρι και είχα πει πολλά όχι. Πίστευα πως φέτος θα κάνω διακοπές.  Όταν βρέθηκα με τον Θέμη και μου πρότεινε τον ρόλο της Ηλέκτρας μου έκανε ένα δώρο που δεν μπορούσα να αρνηθώ.  Δέχτηκα  και  αμέσως άλλαξα τα σχέδια μου. Την πρώτη φορά  συζητήσαμε για το πανέμορφο αλλά και πάρα πολύ δύσκολο έργο, για τους τρόπους που θα ενώναμε τις δυνάμεις μας για να δημιουργήσουμε κάτι δυνατό. Φυσικά,  οι πιο δημιουργικές συζητήσεις έρχονται πάντα μέσα από  αυτή την διαδικασία!

Τι είναι πολιτικά και κοινωνικά ιδεατό για σένα;

Μια δίκαιη κοινωνία, με σεβασμό στους  ανθρώπους  και ίσες ευκαιρίες για όλους.

Τι σε περιορίζει και τι σε απελευθερώνει;

Με περιορίζει η  αδικία, η αγένεια, το ψέμα και ο ρατσισμός.  Με απελευθερώνει η εμπιστοσύνη, η τρυφερότητα και η ελευθερία.

Πότε ένιωσες πως τα κατάφερες;

Ποτέ.

Tα “Θεμελιώδη”

Η τέχνη σε διαλέγει  ή την διαλέγεις  εσύ;

Ο Γούντι Άλεν λέει πως το ταλέντο είναι τύχη και η ζωή θέλει κουράγιο. Νομίζω πως την  τέχνη την διαλέγεις εσύ. Είναι πολύ μεγάλη για να  διαλέξει από την άλλη έχει χώρο για όλους . Αν την διαλέξεις  όμως θα σου δώσει μεγάλες χαρές.

Ζεις για να παίζεις ή παίζεις για να ζήσεις;

Νομίζω ότι η δουλειά μου είναι αρκετά ταυτισμένη με την ύπαρξη μου. Αντλώ μεγάλη ικανοποίηση από αυτή αλλά ζω και για άλλα πράγματα. Προτιμώ λοιπόν να τα συνδυάζω . Ζω για να παίζω και παίζω για να ζω!

Ηθοποιός γεννιέσαι ή γίνεσαι;

Σίγουρα γεννιέσαι με αυτό το μικρόβιο που καλείσαι να καλλιεργήσεις  και να βγάλεις στο φως. Σίγουρα επίσης  γίνεσαι αφού  απαιτεί πολύ γερό στομάχι και πολύ δουλεία για να μπορέσεις να ανταπεξέλθεις. Αν δεν έχεις πάθος και αγάπη για τη δουλεία αυτή δεν θα αντέξεις, οπότε είναι συνδυασμός.

Τα αγαπημένα

Aγαπημένο βιβλίο

Ο επικίνδυνος οίκτος του Στέφαν Τσβάιχ

Αγαπημένος ηθοποιός

Μέριλ Στριπ

Αγαπημένη ταινία

Το La Strada του Φελίνι

Αγαπημένος θεατρικός συγγραφέας

Ο Τσέχωφ

Αγαπημένη παράσταση

Μπαίνω πολύ έντονα στους ρόλους μου κάθε φορά οπότε θα απαντήσω πως αυτή τη δεδομένη στιγμή είναι  η Ηλέκτρα!

Αγαπημένος δίσκος

The Wall-Pink Floyd

Συνέντευξη: Kέλλυ Γρηγοριάδου

didee.gr

Κοινωνικός Ανθρωπολόγος – Υπ. Διδάκτορας Φιλοσοφίας         

Ο H. Marcuse, στο έργο του ο «Μονοδιάστατος άνθρωπος», ασκεί δριμεία κριτική στην ηθική της σύγχρονης βιομηχανικής κοινωνίας. Εστιάζει στα χαρακτηριστικά που δικαιολογούν την συγκεκριμένη ιστορική εξέλιξη της διάρθρωσης   της   οικονομικής  δομής.  Το έργο του ξεκινά  με την αναφορά των επιτευγμάτων του σύγχρονου πολιτισμού όπως η άνεση, η αποτελεσματικότητα, η λογική και η ταυτόχρονη έλλειψη ελευθερίας.

Διακρίνει τις αληθινές από τις πλαστές ανάγκες των ανθρώπων, οι οποίες τελευταίες είναι ένα μέσο συντήρησης του συστήματος. Ο κοινωνικός έλεγχος βρίσκεται πλέον μέσα στις καινούργιες ανάγκες που το σύστημα γέννησε στα άτομα. Η συγκαλυμμένη αυτή μορφή άσκησης εξουσίας οδηγεί σε θεαματικά αποτελέσματα επιβολής και αναδειχνύει τον τεχνικό έλεγχο της παραγωγής ως ενσάρκωση της λογικής, στην οποία λογική τα άτομα οφείλουν να συμμορφώνονται. Ο κομφορμισμός  αποκτά πρωτοφανή δύναμη και η άρνησή του αντιμετωπίζεται ως δείγμα νεύρωσης και αδυναμίας.

Ο καταναγκαστικός χαρακτήρας της υποταγής έχει ως άμεση συνέπεια την εξαφάνιση των δυνάμεων κοινωνικής αλλαγής που παραδοσιακά ήταν παρούσες σε προηγούμενα κοινωνικά στάδια. Με την άμεση ταύτιση του ατόμου με την κοινωνία και με την ύπαρξη που του επιβάλλεται, το άτομο τελικά πραγμοποιείται και ικανοποιείται σ’ αυτή την ύπαρξη.

Η πραγματικότητα έγινε ολοκληρωτικά αντικειμενική και το υποκείμενο που έχει αλλοτριωθεί  «απορροφήθηκε από την αλλοτριωμένη του ύπαρξη». Εδώ ακριβώς οφείλεται η ύπαρξη του επιθέτου «μονοδιάστατος» εφόσον το άτομο έχει μία μόνο διάσταση παντού, πάντα και κάτω απ’ όλες τις μορφές που μπορεί να έχει αυτό το άτομο μέσα στο πλαίσιο της σύγχρονης βιομηχανικής κοινωνίας. Τα προϊόντα και οι υπηρεσίες που παράγονται επιβάλλουν τη μορφή του κοινωνικού συστήματος και η ολοένα μεγαλύτερη παραγωγή οδηγεί στην εγκαθίδρυση ενός τρόπου ζωής που συνενώνει τους καταναλωτές με τους παραγωγούς με τέτοιο τρόπο ώστε να δημιουργείται μια «πλαστή συνείδηση» που δεν μπορεί να αντιληφθεί την πλαστότητα της. Έτσι δημιουργείται μια αντίσταση στην ποιοτική αλλαγή, εφόσον τα άτομα ικανοποιούνται από τον αναβαθμισμένο τρόπο ζωής τους και επιπλέον επειδή ο ορθολογισμός δίνει καινούργιο ορισμό στις ιδέες, τις επιθυμίες, τους στόχους τους, ώστε να εναρμονίζονται με το κατεστημένο και να μην το υπερβαίνουν. Υπάρχουν βέβαια πνευματικές και μεταφυσικές αναζητήσεις που είναι, ωστόσο, εντός του πλαισίου του κατεστημένου που δεν εκφράζουν άρνηση ούτε το αντιμάχονται. Αποτελούν «την υγιεινή δίαιτα του status quo».

Αυτή την εξομοίωση των διαφωνούντων την συναντάμε και εντός της πολιτικής ζωής όπου η αρχή του bipartisanship εξομοιώνει τις διαφορετικές τάσεις πολιτικής τοποθέτησης. Έτσι μειώνονται σοβαρά οι δυνατότητες αλλαγής, άρνησης ή ανατροπής, με την ταυτόχρονη ενσωμάτωση των κοινωνικών στρωμάτων που «στην ράχη τους προοδεύει το σύστημα» και που παλιότερα αποτελούσαν την σημαντικότερη απειλή ανατροπής. Βέβαια η απειλή του κομμουνισμού έπαιξε ένα σημαίνοντα ρόλο στην οργάνωση της καπιταλιστικής κοινωνίας, η οποία εξαιτίας του κομμουνισμού απέκτησε πρωτοφανή συνοχή.

Στην κουλτούρα επίσης έλαβε χώρα μια ανάλογη εξέλιξη. Έχουμε, έτσι ενσωμάτωση και μαζικοποίηση της ανώτερης κουλτούρας που παλιότερα ήταν σε αντίθεση με την πραγματικότητα και αφορούσε μια μικρή ομάδα «προνομιούχων». Από τη μία μεριά έγινε η τέχνη και η κουλτούρα προσιτή σε περισσότερο κόσμο αλλά από την άλλη τα πνευματικά και καλλιτεχνικά δημιουργήματα απεκδύθηκαν την αλήθεια τους και την ανατρεπτικότητα τους, καθώς έγιναν εμπορεύματα και συνηθισμένα προϊόντα. Η ανώτερη κουλτούρα του παρελθόντος αποτελούσε μια μορφή αντιπολίτευσης και διαμαρτυρίας, ενώ τώρα μέσω της εμπορευματοποίησης  της κενώθηκε  απ’ την υπέρβαση που την χαρακτήριζε.

Αντίστοιχες μεταβολές παρατηρούνται και στον χώρο των ενστίκτων, όπου σε αντιστοιχία με τις θέσεις που εκφράστηκαν παραπάνω, η απομεταρσίωση των πνευματικών εικόνων συντελέστηκε μέσω της εμπορευματοποίησης τους. Ομοιοτρόπως, η ελεγχόμενη απομεταρσιώση εξασθένησε την εξέγερση των ενστίκτων. Έτσι υπάρχει μια γενίκευση της ελευθερίας με ταυτόχρονη επέκταση της καταπίεσης αναφορικά με την libido. Έχουμε δηλαδή απελευθέρωση της σεξουαλικότητας, αλλά με μια μερική και εντοπισμένη μορφή.

Συνεπώς, στον τομέα της πολιτικής, της ανώτερης κουλτούρας και των ενστίκτων η εξαφάνιση της υπερβατικότητας οδηγεί στην απορρόφηση της αντίθεσης, της ποιοτικής διαφοράς. Τα άτομα θυσιάζουν τα ιδιαίτερα τους χαρακτηριστικά προκειμένου να εισχωρήσουν στον παραγωγικό μηχανισμό και τον συνεπαγόμενο τρόπο σκέψης και δράσης, εφόσον επιδιώκουν την αυτό-πραγμάτωση τους μέσω των προϊόντων. Έτσι, «η ευτυχής συνείδηση τείνει να γίνει κυριαρχική» εφόσον η τεχνολογική ορθολογικότητα είναι η μόνη διάσταση.

Ο Marcuse εισάγει τον όρο της «μακάριας ή ευτυχισμένης συνείδησης» που είναι ιστορικό προϊόν της καπιταλιστικής εξέλιξης και η οποία υπαγορεύει ότι το πραγματικό είναι λογικό και ότι το σύστημα ικανοποιεί τις ανθρώπινες ανάγκες. Αυτή η πεποίθηση που επιβάλλεται σχεδόν ασυνείδητα στα άτομα έχει ως συνέπεια ένα νέο είδος κομφορμισμού, να υποτάσσονται δηλαδή οι άνθρωποι στην τεχνολογική ορθολογικότητα και να ρυθμίζουν αναλόγως την κοινωνική τους συμπεριφορά. Αλλά και η γλώσσα που χρησιμοποιείται από και προς τα άτομα είναι μια γλώσσα λειτουργική, αντικριτική, αντιδιαλεκτική και εργαλειακή.  Η έννοια γίνεται συνώνυμη μ’ ένα σύνολο ενεργειών, και το «είναι» των πραγμάτων ταυτίζεται με τις λειτουργίες τους.

Η χρησιμοποίηση αυτής της γλώσσας που επιβάλλει εικόνες, που εμποδίζει την ανάπτυξη και την έκφραση των εννοιών, σε τελική ανάλυση εμποδίζει την ίδια την σκέψη. Οπότε έτσι καταργείται η ιστορική διάσταση του λόγου, που επιτρέπει μέσω της ανάμνησης, και της μνήμης γενικότερα, μια μορφή υπέρβασης που υπονομεύει την παντοδύναμη εξουσία των δοσμένων γεγονότων μέσω της απομάκρυνσης απ’ αυτά. Ο χρόνος και η μνήμη έγιναν εχθροί του κατεστημένου, γιατί έρχονται σ’ αντίθεση με την υπαλληλοποίηση της σκέψης, στην οποία στοχεύει ο σύγχρονος καπιταλισμός. Η γλώσσα αντανακλά τον έλεγχο και γίνεται και η ίδια όργανο ελέγχου.

Αναλύοντας την εξέλιξη της λογικής, προσπαθεί να δείξει ο συγγραφέας πως η αρχή της κυριαρχίας που είναι βασικό συστατικό του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής αποκρυσταλλώθηκε στον λόγο μέσω της απαλοιφής του αρνητικού στοιχείου της σκέψης. Της δυνατότητας της σκέψης δηλαδή, να ξεπερνά τα δεδομένα και να τα μετασχηματίζει σύμφωνα με αξίες και κριτήρια που δεν ανήκουν στην κατεστημένη τάξη και μ’ αυτό τον τρόπο ήταν δυνατή η βελτίωση, η ανατροπή, η ποιοτική διαφορά. Επειδή όμως το σύστημα επεδίωκε την αυτοσυντήρηση του, στράφηκε εναντίον του «αρνητικού» αυτού στοιχείου.

Η ιδεολογία του κατεστημένου κοινωνικού μηχανισμού, ότι δηλαδή «η εξόντωση είναι ο φόρος της προόδου και πως ο θάνατος είναι ο φόρος της ζωής, πως η καταστροφή και ο κόπος είναι απαραίτητες προϋποθέσεις για την κατάκτηση της ευτυχίας και της χαράς κι ότι οι δουλειές πρέπει να πηγαίνουν καλά κι (ότι) ακόμη ξέρουμε πως το να ζητάμε κάτι διαφορετικό είναι ουτοπία». Αυτή η ιδεολογία είναι απαραίτητη για την συνέχιση του μηχανισμού και ενσωματώνει τις αντιθέσεις, καθιστώντας τα ανορθολογικά στοιχεία όπως πχ κόπος, θάνατος, καταστροφή ως απαραίτητους «όρους» για την πρόοδο , για τους ορθολογικούς  σκοπούς.

Η συνεχής τεχνικοποίηση των πραγμάτων και των σχέσεων επεκτείνεται ακόμη και πάνω στους ανθρώπους υπό το βάρος  της επιδίωξης ενός βελτιωμένου επιπέδου ζωής. Οπότε δεν είναι δυνατό ν’ αφήσει ανέπαφη την πνευματική ικανότητα του ανθρώπου και η μετατροπή του θεωρητικού λόγου σε κοινωνική πρακτική επιβάλλεται ως αναγκαιότητα. Οι ιδέες γίνονται συνεπώς μη πρακτικές και υποκειμενικές, αφού χάνουν την αντικειμενικότητα τους ως τοποθετημένες έξω απ’ την πραγματικότητα.

Το «res extensa» έγινε καθολικό και απόλυτα καθαρό απ’ την εποχή του Γαλιλαίου και η φύση τοποθετείται κάτω από τον άνθρωπό που βάζει την τεχνική μέσα της, για να την εξηγήσει, να την κατακτήσει και να την μετασχηματίσει. Εδώ διαφαίνεται ότι το μηχανιστικό μοντέλο σκέψης και οι μέθοδοι του ήταν μια ολική προσπάθεια επιβολής του ανθρώπου στη φύση. Η τεχνολογική πρόοδος που προέκυψε άλλαξε την μορφή της κοινωνίας, του ίδιου του ανθρώπου, καθώς και της ορθολογικότητάς του. Η ορθολογικότητα του απέκτησε ένα εσώτερο εργαλειακό χαρακτήρα που την κατέστησε τεχνολογία κοινωνικού ελέγχου και κοινωνικής κυριαρχίας.

Καθοριστική για την ειρήνευση είναι η δύναμη της φαντασίας. Η ορθολογική φαντασία μπορεί ν’ αποτελέσει ένα a priori για την ανοικοδόμηση του παραγωγικού μηχανισμού και για μια ζωή χωρίς άγχος. Στην ψυχανάλυση η φαντασία γίνεται θεραπευτική δύναμη και γενικότερα η φαντασία είναι το μόνο μέσο που μπορεί να μεταδώσει ξένες προς τις κοινωνικές απαιτήσεις αξίες.

Όλος ο διαθέσιμος πλούτος πρέπει να χρησιμοποιηθεί για την ικανοποίηση με γενικό τρόπο των βιοτικών αναγκών. Κόντρα στα ιδιωτικά συμφέροντα – που διαιωνίζουν την αρχή της εκμετάλλευσης – θα δημιουργηθεί η ελεύθερη κοινωνία. Ο έλεγχος πάνω στην παραγωγή και την διανομή του κοινωνικού προϊόντος θα επιφέρει αυθεντικό αυτοκαθορισμό  των ατόμων. Αυτοκαθορισμός όταν δεν θα υπάρχουν πια μάζες, αλλά άτομα απελευθερωμένα από κάθε προπαγάνδα, χειραγώγηση και καθοδήγηση. Όταν θα έχει αναδυθεί ένα καινούργιο ιστορικό υποκείμενο που θα επιφέρει την ανανέωση και την ελευθεροποίηση της κοινωνίας. Όμως η συνείδηση δυσχεραίνεται στην πορεία της προς την ελευθερία της ανώτερης ορθολογικότητας από την ανορθολογική κοινωνία. Συνεπώς είναι αναπόφευκτη η σύγκρουση, η ρήξη.