Ένας γιατρός στην επιδημία γρίπης το ’58 βλέπει καθημερινά ασθενείς· αργότερα, θα γίνει δήμαρχος. Μία γυναίκα παντρεύεται στη Σκ’ρκα, μετακομίζει εκεί και γκρινιάζει για την κατάσταση του νοικοκυριού. Ένας γονέας θέλει να παντρέψει την κόρη του, που αρνείται όλους τους υποψήφιους γαμπρούς μ’ εξαίρεση τον τσομπάνο, τον πιο σεξουαλικά ενεργό απ’ όλους. Μια λίστα με όλα τα κορίτσια της Κοζάνης, ανάλογα το μαχαλά τους. Η συγκομιδή των κουκιών. Η τριγώνα που ’ναι κάτω απ’ τον ομφαλό και τς Χατζηντάμινας ου μπούφος. Αυτά είναι μόνο λίγα απ’ τα θέματα των αποκριάτικων τραγουδιών της Κοζάνης, τα οποία πέρασαν από γενιά σε γενιά και τραγουδιούνται, μ’ έναν συγκεκριμένο τρόπο, σε μια συγκεκριμένη περίσταση: την Αποκριά, στους φανούς, γύρω απ’ τη φωτιά. Γνωρίζουμε πως οι φανοί ανάβουν με το Ιβγάτι αγόρια μ’ στου χουρό και πως νέα τραγούδια εξακολουθούν να γράφονται και να παρουσιάζονται.

Γνωρίζουμε επίσης πως πολλά τραγούδια, ειδικά τα τελευταία χρόνια, ενσωματώνονται σε θεατρικά μονόπρακτα, τα οποία και παρουσιάζουν οι φανοί στην κεντρική πλατεία. Τέλος, γνωρίζουμε πως κάθε τραγουδιστής, ήδη απ’ την αρχαιότητα, είναι, κατά βάση, ο παραμυθάς της κοινότητας και, ως παραμυθάς, μπορεί ν’ αλλάξει μια-δυο λέξεις, δυο-τρεις στίχους, να προσθέσει ή να παραλείψει κάτι, να σμιλέψει, δηλαδή, κι αυτός, με τη σειρά του, την ιστορία που βγαίνει απ’ τα χείλη του.
Τα ίδια τα τραγούδια χωρίζονται σε τέσσερις κατηγορίες. Έχουμε τα κλέφτικα, συχνά εμπνευσμένα από ιστορικά περιστατικά, όπως τα Μαύρα τα κλεϊφτόπουλα όπου περιγράφεται ο θάνατος του Κατσαντώνη, ο οποίος, όταν καταδικάστηκε σε θάνατο απ’ τον Αλή Πασά υπέφερε ήδη από ευλογιά (Τι να την κάμει τη βλουγιά, την έρμη την αρρώστια,/ δεν είχιν πόδια να σταθεί, χέρια να πουλιμήσει). Παραδοσιακά τραγουδιούνται πρώτα, μετά το εναρκτήριο Ιβγάτι αγόρια μ’ στου χουρό, που καλεί τον κόσμο να βγει στο φανό. Φυσικά, το Ιβγάτι αγόρια μ’ στου χουρό δεν τραγουδιέται αποκλειστικά στην Κοζάνη· όπως και πολλά άλλα τραγούδια, το συναντάμε και σε άλλες περιοχές της χώρας – μελετώντας, έστω λίγο, τα δημοτικά τραγούδια καταλαβαίνεις πως δεν υπάρχει σωστό και λάθος, απλώς πολλές διαφορετικές παραλλαγές, οι οποίες μπορεί και να προέκυψαν από μια συγκεκριμένη συνθήκη, τόσο τυχαία που ίσως μάς φανεί αδιανόητη (ας πούμε, στον δικό μας φανό κάνουμε ντουέτο με τον πατέρα του το Καλέ μάνα, πάντριψέ μι κι έτσι η λέξη μάνα γίνεται μπάκας, δηλαδή μπαμπάς).
Ας επιστρέψουμε, όμως, στις κατηγορίες. Μετά τα κλέφτικα, ακολουθούν τα τραγούδια της αγάπης, ορισμένα απ’ τα οποία θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν παραλογές, δηλαδή μεγάλα αφηγηματικά τραγούδια, συχνά γεμάτα αναφορές σε μύθους και υπερφυσικά στοιχεία, τα οποία και μάς λένε μία ολοκληρωμένη ιστορία – για να γίνει λίγο πιο ξεκάθαρο, παραλογή είναι το τραγούδι Του νεκρού αδελφού που μαθαίναμε στο σχολείο. Μια απ’ τις αγαπημένες μου παραλογές, λοιπόν, της Κοζανίτικης Αποκριάς είναι το Μανά μ’ στου περιβόλι μας και στην αμυγδαλιά μας, το οποίο και πληροί όλες τις προϋποθέσεις: έχει κοινά στοιχεία με την αρχαία ελληνική μυθολογία και την επική ποίηση ανακαλώντας την Οδύσσεια, έχει το υπερφυσικό στοιχείο, καθώς τρεις άντρες είναι μεταμορφωμένοι σε αετοί κι έχει και το χαρακτηριστικό το ολοκληρωμένου διαλόγου. Προσωπικά, στέκομαι κυρίως το στοιχείο του υπερφυσικού, καθώς δεν το συναντάμε στα περισσότερα τραγούδια της Κοζανίτικης Αποκριάς, παρά μόνο ως αλληγορικό τρόπο επιχειρηματολογίας / διαφωνίας, όπως στο Όλες οι έμορφες, όπου μία χριστιανή καταλήγει, μέσω μιας ρητορικής στιχομυθίας, να πείσει τον μουσουλμάνο που είναι ερωτευμένος μαζί της ν’ αλλάξει θρησκεία και να βαπτιστεί.
Τα σατιρικά αποτελούν τη μεγαλύτερη κατηγορία των αποκριάτικων τραγουδιών της πόλης και είναι κι αυτά που πιθανότατα θα πετύχεις αν πας σχετικά νωρίς σε κάποιο φανό. Είναι, επίσης, και η κατηγορία με τα περισσότερα αμιγώς κοζανίτικα τραγούδια, τα οποία περιγράφουν, με σατιρικό τρόπο, περιστατικά του παρελθόντος, πιθανότατα γνωστά στην κοινότητα σε παλιότερες δεκαετίες, κάτι που σίγουρα θα οδηγούσε στο γέλιο. Ωστόσο, και σ’ αυτή την κατηγορία συναντάμε πολλές παραλλαγές, όπως αυτή της συγκομιδής των κουκιών (ϊέτσια-αϊα τα έχιζαν / Μπουγδανιώτ’σις τα κουκιά) που τραγουδιέται σ’ όλη τη χώρα, με τ’ όνομα του τόπου της συγκομιδής ν’ αλλάζει (αντί για Μπουγδανιώτ’σις έχουμε Καρυώτισσες, Χαριώτισσες, Νικαριώτισσες και πάει λέγοντας). Ούτε σ’ αυτή την κατηγορία λείπουν οι παραλογές, καθώς σε πολλά τραγούδια βρίσκουμε και πάλι ολοκληρωμένες αφηγήσεις, με διαλόγους και λογοτεχνικά μοτίβα που παραπέμπουν σε μύθους.
Η τελευταία κατηγορία είναι, ίσως, κι αυτή που γνωρίζει ο περισσότερος κόσμος εκτός Κοζάνης: τα ξανέντροπα, ξεδιάντροπα, μασκαρλίτ’κα, νοικουκυρίσα. Όπως και να τα πεις, το ζητούμενο μένει το ίδιο, έχουμε εκτενείς περιγραφές σεξουαλικών πρακτικών, οι οποίες, με τη σειρά τους επίσης θα μπορούσαν ν’ αποτελούν παραλλαγές τραγουδιών άλλων περιοχών, καθώς τραγούδια για το σεξ είναι βαθιά συνδεδεμένα με την περίοδο της Αποκριάς.
Σημαντικό είναι το γεγονός ότι τραγούδια εξακολουθούν να γράφονται και να τραγουδιούνται απ’ τους φανούς, προκειμένου να σατιρίσουν τις εποχές που διανύουμε, την οικονομική κρίση, την ακρίβεια, την πανδημία και τον COVID-19. Αυτό από μόνο του δείχνει πως η ανάγκη των κοινωνιών να μετατρέψουν τα βιώματά τους σε ιστορίες και να τις συνδέσουν μ’ όλες τις ιστορίες του παρελθόντος και του μέλλοντος κρατά γερά. Κι όσο οι σύγχρονοι παραμυθάδες μας κουνάν τις γκλίτσες τους γύρω απ’ τη φωτιά, μπορούμε να χορέψουμε: βρισκόμαστε στο δικό μας κόσμο, σ’ αυτόν της Απουκράς.

Για τους στίχους των τραγουδιών συμβουλεύτηκα την ανθολογία Ιβγάτι αγόρια μ’ στου χουρό του Θόδωρου Λάκκα που εξέδωσε το 2010 ο Μοχλός κι ο αείμνηστος Σάκης Καραλιώτας.

12 Φανοί, 12 γειτονιές οργανώνονται με έναν κοινό σκοπό: την διατήρηση, την διάδοση και την διαφύλαξη της τοπικής άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς. Το γλέντι, το κρασί, τα τραγούδια στην τοπική διάλεκτο και όλα τα επιμέρους στοιχεία του εθίμου πρωταγωνιστούν ώστε να διαδώσουν το ιδιαίτερο αυτό δρώμενο με τους συμβολισμούς του.
Η αυθόρμητη συμμετοχή των ανθρώπων της γειτονιάς οι οποίοι ετοιμάζονται όλο τον χρόνο για την εμπλοκή τους στο τραγούδι και στον χορό αποδεικνύει την σημαντικότηταωτου εθίμου στην ζωή των κατοίκων της πόλης.

Άλλωστε, οι γυναίκες είναι αυτές οι οποίες πρωταγωνιστούσαν και συνεχίζουν να
πρωταγωνιστούν στο έθιμο. Όπως μας πληροφορεί η κυρία Φανή Φτάκα-Τσικριτζή στα άρθρα της «Aπό το Φανό της Σκρκας δυο γυναίκες άφησαν εποχή προπολεμικά: η
Ματιούκου Λιόγα και η Ειρήνη Τράγια» και «Ο Φανός Αριστοτέλης μετά τον πόλεμο μέχρι το 1983» ο ρόλος των γυναικών από τα προπολεμικά κιόλας χρόνια, ήταν σημαντικός καθώς εκτός από την προσφορά τους στην ετοιμασία των τοπικών εδεσμάτων και αργότερα
στον διάκοσμο των Νουντάδων, πρωταγωνιστούσαν και στο τραγούδι. Το ίδιο επιβεβαιώνει και ο αξιότιμος κύριος Κουζιάκης Λάζος –Πρόεδρος του πολιτιστικού συλλόγου Σκ’ρκα- ο
οποίος σε προσωπική συνέντευξη, ανέφερε πως «η πρώτη επαφή που είχε με το έθιμο των Φανών προερχόνταν από την γιαγιά του η οποία αποτελούσε οργανωτικό μέλος».

Γυναίκες οι οποίες είχαν την πρωτοκαθεδρία στους Φανούς, από την εποχή του ΄40 καθώς και τον σεβασμό όλων, τις συναντάμε και σε άλλους Φανούς, όπως: στον Αριστοτέλη, στον
Παύλο Μελά, στον Άη Δημήτρη, στα Μπουντανάθκα, στο Κεραμαριό κά.
Ακόμη, στην δυναμική των γυναικών των Φανών, προστίθενται και η δημιουργία του
πρώτου νουντά, από τον Φανό Αριστοτέλη με το όνομα «της Τιάτιους ο νουντάς», ο οποίος στήθηκε, προς τιμήν της Αναστασίας Καντηρλιώτη, πεθεράς του Γιώργου Δούρβα (ένα από τα ιδρυτικά μέλη του Φανού), καθώς η ίδια πρόσφερε και στόλισε με στρωσίδια και κεντήματα που έφερε από το σπίτι της μαζί με την προσφορά την γειτονιάς, το ξύλινο
δωμάτιο. Και στον Φανό Αριστοτέλη, συναντάμε την Βαγγελιώ Τσιάνινα, η οποία έβγαινεωστην κορφή μαζί με το Γιώργο Δούρβα και ξεκινούσαν τα τραγούδια της αγάπης.

Ωστόσο, πλέον τα τραγούδια των Φανών αποτελούν ανδρική υπόθεση καθώς κεφαλή του χορού είναι ο τραγουδιστής, ο οποίος τραγουδάει τα παραδοσιακά τραγούδια στίχο στίχο και οι παρευρισκόμενοι επαναλαμβάνουν τα λόγια με ρυθμό υπό το χτύπημα των χεριών τους.

Ύστερα από 3 χρόνια απουσίας και ματαίωσης του εθιμικού δρώμενου λόγω της πανδημίας, τι είναι αυτό που θα περιμένουμε; Θα υπάρξει κάποια ανατροπή ή καινοτομία ως προς τον ρόλο των γυναικών στα τραγούδια;

Πηγές:
Φ.Φτάκα, «Aπό το Φανό της Σκρκας  δυο γυναίκες  άφησαν εποχή  προπολεμικά: η Ματιούκου Λιόγα και η Ειρήνη Τράγια» & «Ο Φανός Αριστοτέλης μετά τον πόλεμο μέχρι το 1983»

Κ.Χατζηπαναγιωτίδου, (2020), Διπλωματική διατριβή, «Το εθιμικό δρώμενο των «Φανών» Κοζάνης: Η συμβολή του στην Αειφόρο Ανάπτυξη της περιοχής του και οι προοπτικές πιθανής ένταξης στον κατάλογο της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς»