Πριν πολλά χρόνια γυναίκες φεμινίστριες αγωνίστηκαν, για να απολαμβάνουμε όλες οι γυναίκες σήμερα τα πλέον αυτονόητα δικαιώματα, όπως το δικαίωμα της ψήφου, το δικαίωμα στην εκπαίδευση, το δικαίωμα στην εργασία, το δικαίωμα αυτοδιάθεσης του σώματος, το δικαίωμα απόκτησης περιουσίας κ.α.

Οι περισσότεροι, λοιπόν, πιστεύουν ότι, αφού τα παλαιότερα φεμινιστικά κινήματα, όπως οι σουφραζέτες, (κίνημα υπέρ του δικαιώματος ψήφου για τις γυναίκες στο Ηνωμένο Βασίλειο τον 19ο αιώνα) κατάφεραν να εξασφαλίσουν την πολιτική μας εξίσωση με τους άντρες, ο φεμινισμός πλέον είναι άχρηστος και περιττός. Εντούτοις γεννιούνται εύλογα τα ερωτήματα: Είναι αναγκαία και επαρκής συνθήκη η νομοθετική κατοχύρωση της ισότητας των δύο φύλων; Η καθημερινή πράξη επιβεβαιώνει μια τέτοια εξίσωση του ανδρικού με το γυναικείο φύλο;

Η απάντηση είναι σαφώς αρνητική. Ας αναλογιστούμε τι γίνεται στον κόσμο γύρω μας σήμερα. Οι γυναίκες είναι απομακρυσμένες από κορυφαίες και ηγετικές θέσεις, από θέσεις ισχύος. Αλλά ακόμη και στη περίπτωση που μια γυναίκα είναι σε ηγετική θέση, πολύ συχνά δέχεται σεξιστικά σχόλια, παρενοχλήσεις και κακοποίηση εντός ή εκτός εργασιακού χώρου. Εξάλλου, αν και το ποσοστό των γυναικών που ολοκληρώνει τις Ανώτατες Σπουδές είναι υψηλότερο από το αντίστοιχο των αντρών, οι γυναίκες μπορεί να μην επιλεγούν για μια θέση εργασίας, παρόλο που πληρούν όλες τις προϋποθέσεις, λόγω μιας εγκυμοσύνης που ενδεχομένως θα προκύψει.

Μερικές ακόμη ενδείξεις της καταπίεσης που υφίστανται οι γυναίκες ακόμη και σήμερα είναι το εισοδηματικό χάσμα ανάμεσα στα φύλα (βάση ερευνών οι γυναίκες πληρώνονται λιγότερα απ’ ό,τι οι άντρες για την ίδια δουλειά), καθώς και τα σεξουαλικά και αναπαραγωγικά δικαιώματα των γυναικών που απειλούνται σε κάποιες χώρες…

Η Millet (1971), όπως και άλλες φεμινίστριες, υποστήριξαν ότι η αιτία της καταπίεσης των γυναικών είναι η ψυχολογική τους ανάπτυξη ως απότοκο της διαφορετικής τους κοινωνικοποίησης. Πιο συγκεκριμένα, η καταπίεση που υφίστανται πλέον οι γυναίκες δεν είναι τόσο εμφανής. Αντιθέτως, είναι συγκεκαλυμμένη μέσα σε στερεότυπα και εσφαλμένες αντιλήψεις για τους ρόλους και τις συμπεριφορές που πρέπει να υιοθετούν άκριτα οι άνθρωποι με βάση το βιολογικό τους φύλο. Τέτοιου είδους στερεότυπα διαιωνίζονται μέσω του διαφορετικού τρόπου κοινωνικοποίησης των ανθρώπων ήδη από την παιδική τους ηλικία, τόσο μέσα στην οικογένεια όσο και στο σχολείο. Τα αγόρια μαθαίνουν τις αντρικές δουλειές, πώς να είναι σκληροί και ανταγωνιστικοί, ενώ αντίθετα τα κορίτσια μαθαίνουν τις γυναικείες δουλειές και ενθαρρύνονται να είναι ευαίσθητες και να φροντίζουν τους άλλους. Η διαφορετική αυτή κοινωνικοποίηση οδηγεί στην άρρηκτη -για να μην πούμε αποκλειστική- και δεδομένη σύνδεση της γυναίκας με την οικογένεια και την ανατροφή των παιδιών και από την άλλη στη σύνδεση του άντρα αποκλειστικά με τη δημόσια σφαίρα. Όλα αυτά, βέβαια, είναι αποτελέσματα της βαθιά ριζωμένης πατριαρχίας, η οποία έχει δημιουργήσει αυτό το μεγάλο χάσμα μεταξύ των φύλων και έχει ως αποτέλεσμα τη δυσκολία των γυναικών να εναρμονίσουν την οικογενειακή με την επαγγελματική τους ζωή.

Αξίζει, επιπλέον, να αναφερθούμε και στο φλέγον και επίκαιρο θέμα της έμφυλης βίας, που όχι απλά δεν εξαλείφθηκε αλλά ούτε έχει μειωθεί, με τις γυναίκες να είναι πρωταγωνίστριες στα μέσα μαζικής ενημέρωσης και τα πρωτοσέλιδα με θέματα «Εγκλήματα πάθους»… Από όλα τα παραπάνω διαφαίνονται ευκρινώς οι τεράστιες διαστάσεις του προβλήματος της ανισότητας, των φυλετικών στερεοτύπων και κατά συνέπεια της καταπίεσης των γυναικών. Όσο, λοιπόν, υπάρχουν γυναίκες που δολοφονούνται, τότε ΝΑΙ, ο φεμινισμός έχει λόγο ύπαρξης.

Όσες και όσοι, λοιπόν, αγωνιούμε ειλικρινά για την ισότητα και την αξιοπρέπεια των γυναικών σε αυτόν τον κόσμο, πρέπει να έχουμε το θάρρος να υψώσουμε τη φωνή μας, φωνάζοντας: «Ας σταματήσουμε να υιοθετούμε και να διαιωνίζουμε τα στερεότυπα φύλου. Ας ανατρέφουμε τα παιδιά μας με γνώμονα πάντα την ισότητα και τον σεβασμό! Αυτό που χρειαζόμαστε σήμερα είναι κοινωνίες, στις οποίες άντρες και γυναίκες θα απολαμβάνουν ίση πρόσβαση σε δικαιώματα, πόρους, ευκαιρίες και προστασία. Κοινωνίες ανεκτικές, χωρίς διαχωρισμούς ροζ-μπλε, κοινωνίες πολύχρωμες και ευέλικτες. Ο φεμινισμός δεν αφορά μόνο τις γυναίκες. Ο φεμινισμός αφορά όλους!»

*Η Ελένη Μαμάτσιου είναι φοιτήτρια ψυχολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης

Επομένως, μια τέτοια μέρα με τέτοια βαρύτητα δεν σηκώνει σοκολατάκια, άρθρα για προτάσεις εξόδου, δώρων και τα λοιπά. Φέτος θεώρησα ότι η 8η Μαρτίου είναι μια πολύ καλή αφορμή να εκπαιδεύσουμε τα μικρότερα κορίτσια γύρω από τη θέση και τις δυνατότητες της σύγχρονης γυναίκας, παρουσιάζοντάς τους βιβλία που – ω, τι έκπληξη! – η εύθραυστη πριγκίπισσα δεν περιμένει τον πρίγκιπα.

Στο πλαίσιο αυτού του άρθρου, προσπαθώντας να θυμηθώ τι διάβαζα εγώ μικρή αλλά και αναζητώντας παιδικά βιβλία των τελευταίων ετών, είπα να τολμήσω και να γκουγκλάρω “βιβλία για κορίτσια”. Αμέτρητα αποτελέσματα πέρασαν μπροστά από τα μάτια μου με ροζ εξώφυλλα, νεράιδες και πριγκίπισσες. Πέρασαν αρκετά λεπτά να κοιτάω απογοητευμένη την οθόνη μου μέχρι που εμφανίστηκε – από μηχανής θεός – το πρώτο βιβλίο της λίστας:

Υπέροχες γυναίκες που άλλαξαν τον κόσμο, εκδόσεις Μεταίχμιο

Η συγγραφέας Kate Pankhurst δημιούργησε ένα βιβλίο “γεμάτο παραδείγματα γυναικών που πέτυχαν εκπληκτικά πράγματα με οδηγό την καρδιά, το ταλέντο και τα όνειρά τους”. Στις 40 σελίδες του βιβλίου παρουσιάζονται οι ιστορίες σημαντικών γυναικών που άφησαν το στίγμα τους στην τέχνη, την επιστήμη και τη μόδα, που “δεν έδωσαν σημασία όταν ο κόσμος έλεγε ότι δεν μπορούσαν να κάνουν κάτι”. Με τη βοήθεια της εικονογράφησης, τα μικρά παιδιά έρχονται σε επαφή με προσωπικότητες όπως η Maria Curie, η Anna Frank, η Frida Kahlo και η Jane Austen.

Ιστορίες για ατρόμητα κορίτσια – 40 μοναδικές Ελληνίδες, εκδόσεις Παπαδόπουλος

Στο ίδιο ύφος με το προηγούμενο βιβλίο, αλλά αυτή τη φορά προσαρμοσμένο στην ελληνική πραγματικότητα, το βιβλίο της Κατερίνας Σχινά παρουσιάζει στις μικρές αναγνώστριες 40 περιπτώσεις γυναικών στην Ελλάδα που έμειναν στην ιστορία, η κάθε μια με τον τρόπο της. Στην περιγραφή του βιβλίου, η ίδια γράφει: “Δεν υπάρχουν δυσκολίες όταν θέλεις κάτι με όλη σου την καρδιά. Δεν υπάρχουν εμπόδια που δεν μπορείς να ξεπεράσεις όταν λαχταράς να γίνεις η καλύτερη σ’ αυτό που αγαπάς. Οι ιστορίες σαράντα μοναδικών Ελληνίδων που αψήφησαν τις δυσκολίες, δείχνουν και σε σένα τον δρόμο. Μη δειλιάζεις, μη συμβιβάζεσαι. Δείξε τόλμη και αφοσίωση σ’ έναν σκοπό και θα τα καταφέρεις”.

Ρόζι Ριβιάρ, η μηχανικός, εκδόσεις Ψυχογιός

Οι συγγραφείς Άντρια Μπέιτι και Ντέιβιντ Ρόμπερτς έγραψαν ένα βιβίο για την επιμονή με την οποία πρέπει να κυνηγάμε τα όνειρά μας. Η ιστορία αυτή μιλάει για τη Ρόζι Ριβίαρ, το κορίτσι που ονειρευόταν να γίνει μηχανικός. Εκεί που κάποιοι άνθρωποι βλέπουν σκουπίδια, η Ρόζι βλέπει έμπνευση. Τις νύχτες που βρίσκεται μόνη, στη σοφίτα της, η ντροπαλή Ρόζι φτιάχνει σπουδαίες κατασκευές από μικροπράγματα. Οι φανταστικές της εφευρέσεις όμως έχουν μείνει κρυφές από όλους τους άλλους. Η Ρόζι κρύβει τις δημιουργίες της κάτω από το κρεβάτι επειδή φοβάται την αποτυχία. Μέχρι που έρχεται επίσκεψη η θεία της η Ρόουζ, η οποία της δείχνει ότι μια πανωλεθρία δεν αποτελεί λόγο για να αποθαρρυνθείς∙ αντίθετα είναι λόγος για να γιορτάσεις.

Ε.Π, εκδόσεις Πατάκη

Πρόκειται για ένα αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα, καθώς η Ζώρζ Σαρή, με τον έντονα πολιτικοποιημένο χαρακτήρα της, περιγράφει τη ζωή της και συγκεκριμένα τα τρία πρώτα χρόνια του Γυμνασίου, σε μια σχολή Θηλέων στην Αθήνα, λίγο πριν ξεσπάσει ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος. Ένα μυθιστόρημα ύμνος στην αληθινή και αιώνια φιλία. Πέντε κορίτσια δίνουν όρκο της αιώνιας φιλίας. Περνούν το μεγαλύτερο μέρος της ημέρας τους μαζί, μοιράζονται τις ανησυχίες τους, τους φόβους τους, τις επιθυμίες τους, κάνουν ζαβολιές, μαλώνουν, αλλά μένουν πάντα ενωμένες, πιο ανθεκτικές από τις συνθήκες της ζωής. Το Ε.Π. ήταν από τα βιβλία που διάβασα μικρή, το καλοκαίρι πριν μπω στο γυμνάσιο κι ακόμη θυμάμαι πόσο με είχε συγκλονίσει. Μέχρι σήμερα, κάποιες σελίδες του έχουν αποθηκευθεί στο μυαλό μου. Είναι γεγονός: η Ζωρζ Σαρή δίδασκε girl power από το 1995.

Περσέπολις. Μια αληθινή ιστορία, εκδόσεις Ηλίβατον

Η μαυρόασπρη αυτοβιογραφική σειρά κόμικς Περσέπολις της Marjane Satrapi για το πως μεγαλώνει ένα παιδί στο Ιράν στα δύσκολα χρόνια της ανατροπής του Σάχη, της ισλαμικής επανάστασης και του πολέμου του Ιράν – Ιράκ. Η συγγραφέας αφηγείται τα παιδικά της χρόνια και ταυτόχρονα μια ταραγμένη περίοδο της σύγχρονης ιστορίας της πανάρχαιης χώρας της μέσα από την καθημερινότητα και την ασυνήθιστη ιστορία της οικογένειάς της. Η καταπίεση των ανθρώπων και ιδιαίτερα των γυναικών, η εντυπωσιακή αντίθεση δημοσίου και ιδιωτικού βίου, η πανανθρώπινη δίψα για ελευθερία, ειρήνη και δημοκρατία με τα μάτια μιας αξιολάτρευτης πιτσιρίκας, δοσμένα με χιούμορ, συγκίνηση και τρυφερότητα. Το Persepolis, το οποίο κυκλοφορεί σε δυο τόμους, είναι ένα βιβλίο για εφήβους και ενήλικες για έναν κόσμο που συχνά ξεχνάμε ότι υπάρχει, αλλά δεν είναι και τόσο μακριά από εμάς.

Simone de Beauvoir (1908 – 1986) 

Το «Δεύτερο Φύλο» που κυκλοφόρησε το 1949 είχε αποφασιστική επιρροή στην εξέλιξη του μεταπολεμικού και όχι μόνο φεμινιστικού κινήματος. Για πρώτη φορά οι γυναίκες είχαν το δικό τους σημείο αναφοράς, είδαν  τις σκέψεις τους γραμμένες και αποτυπωμένες με ένα πρωτοποριακό και εμπεριστατωμένο λόγο. Εκεί η Beauvoir διατύπωσε το περίφημο «Γυναίκα δεν γεννιέσαι, γίνεσαι»! Μια φράση που ακόμα και σήμερα συνεχίζει να αντηχεί στις συζητήσεις για το φύλο. Η Simone de Beauvoir ήταν Γαλλίδα συγγραφέας, φιλόσοφος, εκφραστής του υπαρξισμού, βαθιά διανοούμενη, ακτιβίστρια και φεμινίστρια. Υπήρξε σύντροφος του διάσημου υπαρξιστή φιλοσόφου Ζαν-Πωλ Σαρτρ, τον οποίο επηρέασε βαθιά τόσο συναισθηματικά όσο και φιλοσοφικά.

Marie Skłodowska Curie (1867-1934) 

H Marie Curie άλλαξε τον κόσμο όχι μια αλλά δύο φορές. Ίδρυσε την επιστήμη της ραδιενέργειας, ακόμα και η λέξη «ραδιενέργεια» προέρχεται από την ίδια και οι ανακαλύψεις της αποτέλεσαν έναυσμα για αποτελεσματικές θεραπείες κατά του καρκίνου. Ήταν η πρώτη γυναίκα που κέρδισε το βραβείο Nobel και η πρώτη που διατέλεσε καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης. Επίσης, ήταν ο πρώτος άνθρωπος που κέρδισε δεύτερο βραβείο Nobel.  Η επιστημονική κοινότητα, σε ένδειξη σεβασμού προς το πρόσωπό της έδωσε το όνομά της σε μονάδα μέτρησης της ραδιενέργειας (το κιουρί ή Ci) και στο υπερουράνιο τεχνητό χημικό στοιχείο κιούριο (Cm), με ατομικό αριθμό 96. Έζησε από το 1867 έως το 1934 και ήταν η πιο φημισμένη γυναίκα επιστήμων της εποχής της, μένοντας γνωστή και Μαντάμ Κιουρί.

Rosa Parks (1913–2005)

Στις 1 Δεκεμβρίου 1955, μια έγχρωμη μοδίστρα στο Μοντγκόμερυ της Αλαμπάμα, αρνήθηκε να δώσει τη θέση της στο λεωφορείο σε έναν λευκό, αντιστεκόμενη στην τότε πολιτική φυλετικού διαχωρισμού των ΗΠΑ που απαιτούσε από τους έγχρωμους πολίτες να κάθονται στο πίσω μέρος του λεωφορείου και να παραχωρούν τη θέση τους στους λευκούς. Η πράξη αυτή πολιτικής ανυπακοής γέννησε ένα κίνημα κατά του φυλετικού διαχωρισμού στην πόλη αυτή, που άμεσα εκφράστηκε με μποϊκοτάζ των λεωφορείων από τους έγχρωμους επί 381 ημέρες, και βοήθησε έναν από τους διοργανωτές του κινήματος αυτού, ονόματι Μάρτιν Λούθερ Κινγκ, να ξεκινήσει μια διαδρομή που θα οδηγούσε στην ανάδειξή του σε κεντρική πολιτική φιγούρα στην Αμερική. Για τους λόγους αυτούς, η Ρόζα Παρκς σήμερα αναφέρεται ως «Μητέρα του σύγχρονου κινήματος πολιτικών δικαιωμάτων».

Frida Kahlo (1907 –1954)

Η μεξικανή καλλιτέχνης που τα μοναδικά έργα της συνδυάζουν την εξερεύνηση του φύλου, της τάξης και της ταυτότητας μέσα από σύμβολα της πολιτιστικής ιστορίας του έθνους αποτελεί ορόσημο στα κοινωνικά ζητήματα του φεμινισμού και των LGBTQ δικαιωμάτων. Στη ζωγραφική της κυριαρχούν τα έντονα χρώματα. Το στυλ που χρησιμοποιεί φαίνεται επηρεασμένο από τους πολιτισμούς που αναπτύχθηκαν στο Μεξικό αλλά φαίνεται να έχει δεχτεί και επίδραση Ευρωπαϊκών ρευμάτων στα οποία συμπεριλαμβάνονται ο Ρεαλισμός, ο Συμβολισμός και ο Υπερρεαλισμός. Αρκετά έργα της είναι αυτοπροσωπογραφίες, μέσα από τις οποίες εκφράζεται ο προσωπικός πόνος και η σεξουαλικότητά της. Είχε κομμουνιστικές πολιτικές πεποιθήσεις, ήταν αυθεντικά πρωτοπόρα, αμφισβητούσε τους ρόλους και την ταυτότητα των δύο φύλων και έκανε την τέχνη της χωρίς κανένα συμβιβασμό.

Mary Anning (1799-1847)

Τα απολιθώματα ήταν ζωτικής σημασίας κατά τη διάρκεια της βικτωριανής εποχής καθώς, αποτελούσαν την απόδειξη της εξέλιξης των ειδών.  Συγκεκριμένα, τα απολιθώματα των δεινοσαύρων παρείχαν ιδιαίτερα επιτακτικές αποδείξεις για το μακρύ παρελθόν της γης.  Η Μαίρη Άνινγκ ήταν Βρετανή συλλέκτης απολιθωμάτων, παλαιοντολόγος και έμπορος απολιθωμάτων. Μερικές από τις ανακαλύψεις της ήταν ο πρώτος πτερόσαυρος εκτός Γερμανίας, ο πρώτος πλήρης σκελετός ιχθυοσαύρου και ο πρώτος επίσης πλήρης πλεισιόσαυρος. Αν και η εκπαίδευσή της ήταν περιορισμένη, κατάφερε να γίνει μια από τους σημαντικότερους «ειδικούς» στον τομέα της προϊστορικής ζωής. Τα μοναδικά παλαιοντολογικά της ευρήματα από τους βράχους του Lyme Regis βοήθησαν να μεταμορφώσουν και να διαμορφώσουν τις πεποιθήσεις για την προέλευση της ζωής. Θεωρείται ως μια από τις σημαντικότερες γυναίκες επιστήμονες της Αγγλίας.

Το 1996 της απονεμήθηκε το Προεδρικό Μετάλλιο της Ελευθερίας. Το 1999 τιμήθηκε με το Χρυσό Μετάλλιο του Κογκρέσου για τον αγώνα της κατά του ρατσισμού. Είναι η πρώτη γυναίκα της οποίας η σορός εκτέθηκε σε λαϊκό προσκύνημα στη Ροτόντα του Καπιτωλίου.

Malala Yousafzai (1997-)

Σε ηλικία 11 ετών ξεκίνησε να γράφει (χρησιμοποιώντας ψευδώνυμο) σε blog, όπου περιέγραφε τη ζωή της στην πόλη Mingora,στο βορειοδυτικό Πακιστάν, μετά την κατάληψη της εξουσίας στην περιοχή από τους Ταλιμπάν, που απαγόρευσαν στα κορίτσια να πηγαίνουν στο σχολείο και εξέφραζε τις απόψεις της σχετικά με το δικαίωμα των κοριτσιών στη μόρφωση. Τα επόμενα χρόνια έδωσε συνεντεύξεις σε διάφορα μέσα, τόσο της χώρας της όσο και άλλων χωρών, στις οποίες υποστήριζε το δικαίωμα των κοριτσιών να πηγαίνουν στο σχολείο. Στο μεταξύ έγινε γνωστή η ταυτότητά της.

Το πρωί της 9ης Οκτωβρίου 2012 ένας άντρας πυροβόλησε στο κεφάλι τη Μαλάλα Γιουσαφζάι ενώ βρισκόταν μέσα στο σχολικό λεωφορείο, τραυματίζοντάς την πολύ σοβαρά. Τις μέρες μετά την επίθεση νοσηλεύθηκε σε κρίσιμη κατάσταση σε νοσοκομείο στο Πακιστάν και στη συνέχεια, όταν η κατάστασή της σταθεροποιήθηκε, μεταφέρθηκε στο νοσοκομείο Queen Elizabeth του Μπέρμιγχαμ, στην Αγγλία, το οποίο επιλέχθηκε μεταξύ πολλών προσφορών για τη νοσηλεία της. Η απόπειρα δολοφονίας προκάλεσε μια έκρηξη συμπαράστασης προς την 15χρονη τότε μαθήτρια, τόσο στο Πακιστάν όσο και σε ολόκληρο τον κόσμο.Το 2013 της απονεμήθηκε το Βραβείο Ζαχάρωφ και ήταν υποψήφια για το Νόμπελ Ειρήνης. Το 2014 τελικά της απονεμήθηκε το Νόμπελ Ειρήνης για τον αγώνα της για το δικαίωμα των κοριτσιών στην εκπαίδευση.

Η κεντρική φωτογραφία ανήκει στην Alice Mollon

Υπάρχει ένα φυσικό πρόβλημα, παρά το πλεκτό up-do διακοσμημένο με λουλούδια, η Frida Kahlo Barbie της Mattel δεν μοιάζει με την φεμινίστρια καλλιτέχνη. Η ανιψιά της καλλιτέχνιδος Mara de Anda Romeo, που αναφέρεται ως «η μοναδική ιδιοκτήτης των δικαιωμάτων της εικόνας της επιφανούς Μεξικανής ζωγράφου» εξήγησε σε δήλωσή της: « Θα ήθελα η κούκλα να έχει χαρακτηριστικά περισσότερο σαν Frida, όχι αυτή την κούκλα με τα ανοιχτόχρωμα μάτια».

Ένα εμπορεύσιμο προϊόν, όπως μια Barbie – η πιο διάσημη κούκλα στον κόσμο- έρχεται σε αντίθεση με τις κοινωνικές και πολιτικές αξίες που υποστήριζε η Kahlo καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής αλλά και στο έργο της. Η Kahlo ήταν υποστηρίκτρια του Μαρξισμού και σε μεγάλο βαθμό γνωστή για τα αντικαπιταλιστικά της ιδεώδη. Προς το τέλος της ζωής της ζωγράφισε το «Ο Μαρξισμός θα δώσει υγεία στους αρρώστους» (1954), απεικονίζοντας ένα χέρι να πνίγει τον Θείος Σαμ.

Η ηθοποιός Salma Hayek που υποδύθηκε την καλλιτέχνη το 2002, δημοσίευσε στο Instagram “#fridakhalo δεν προσπάθησε ποτέ να είναι ή να μοιάζει με κανέναν άλλο. Γιόρταζε με τη μοναδικότητά της. Πως είναι δυνατόν να την μετατρέπουν σε μια Barbie”

Οι βάτες ήταν μυθικά πλάσματα; Είναι φάση το αγόρι ; Ο λαός θέλει, το ΠΑΣΟΚ μπορεί; Η Ελλάδα του ’80 ήταν μια όαση; Πόσα κλισέ μπορείς να χωρέσεις σε δέκα χρόνια;

Στην προσπάθειά μας να χαρτογραφήσουμε την πιο θρυλική δεκαετία της καρδιάς και της ντουλάπας μας συνομιλήσαμε με τον Βασίλη Βαμβακά, επίκουρο καθηγητή του τμήματος Δημοσιογραφίας και Μέσων Μαζικής Επικοινωνίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και βασικό συντελεστή της έκθεσης «GR80s» .

Πως θα χαρακτηρίζατε τη μαζική κουλτούρα της δεκαετίας του ’80; Ποιο ήταν το σήμα κατατεθέν της;

Αυτό που είναι κρίσιμο και το μελετήσαμε και εμείς στην έκθεση (GR80S), είναι ότι στην Ελλάδα αναπτύσσεται πράγματι αυτό που ονομάζουμε μαζική κουλτούρα από τα τέλη της δεκαετίας του ’70, αλλά σε πολύ μεγάλο βαθμό κορυφώνεται και παγιώνεται στη δεκαετία του ’80. Η ανάπτυξη των μέσων επικοινωνίας, που λαμβάνει χώρα την ίδια χρονική στιγμή συμβάλλει σε πολύ μεγάλο βαθμό στην εξέλιξη της μαζικής κουλτούρας. Από τον τύπο που αλλάζει μέχρι και το επίπεδο της τηλεόρασης φαίνεται να αναδεικνύεται ένας μαζικός πλουραλιστικός πολιτισμός, που δεν υπήρχε στην Ελλάδα τις προηγούμενες δεκαετίες. Προσωπικά, δεν βάζω στον πολιτισμό ένα αξιολογικό πρόσημο, δεν μπορώ να πω ότι ήταν κακός ή καλός, είναι όμως μαζικός γιατί πολλοί άνθρωποι πλέον, καταναλώνουν πολλά και διάφορα πράγματα που αφορούν την επικοινωνία και τον πολιτισμό περίπου με τον ίδιο τρόπο. Το σήμα κατατεθέν στον μαζικό πολιτισμό της δεκαετίας του ’80 θα έλεγα ότι είναι το βίντεο, καθώς είναι η μεγαλύτερη τεχνολογική καινοτομία! Πρόκειται για ένα μαζικό τεχνολογικό προϊόν που αγοράζεται και αποκτάται από τα μέσα της δεκαετίας ,βρίσκεται σε όλα τα σπίτια μαζί με την τηλεόραση. Πλέον έχεις τη δυνατότητα να επιλέξεις εσύ τι θα παρακολουθήσεις. Αυτή ήταν, η αφορμή για να κυκλοφορήσει και να παραχθεί ένας απεριόριστος αριθμός ελληνικών ταινιών και βιντεοταινιών, που έχουν περίεργο ποιοτικό πρόσημο. Γίνεται μια τρομακτική παραγωγή που δεν έχει ξαναγίνει μέχρι σήμερα. Υπάρχει μια τεράστια αλλαγή μέσω του βίντεο και σε επίπεδο χρήσης της τεχνολογίας, γιατί ο καταναλωτής επιλέγει πια να δει αυτό που θέλει και όχι αυτό που βάζει ο εκάστοτε σταθμός. Θα λέγαμε πως η πληθώρα των ταινιών προανήγγειλε αυτό που έγινε στην ιδιωτική τηλεόραση με τις σειρές στη δεκαετία του ’90.

Τι δεν έλειπε από ένα τυπικό σπίτι-νοικοκυριό τη δεκαετία του ’80;

Από το ’87 και μετά μπαίνει στο ελληνικό σπίτι το air-condition. Ο τραγικός καύσωνας του ’87 με τους εκατοντάδες νεκρούς υπήρξε η αφορμή για να αποκτηθεί μαζικά το air-condition τόσο σε δημόσιους χώρους όσο και σε ιδιωτικούς.

Βάτες, glitter και περίεργα prints…Θα λέγατε πως η μόδα της εποχής αντανακλά το γενικότερο μαξιμαλισμό που επικρατούσε στα 80s;

Πράγματι, η πρώτη ανάγνωση της μόδας εκείνη της εποχής σχετίζεται με την αντανάκλαση του μαξιμαλισμού, όπως άλλωστε εξηγείται και από τους ανθρώπους της βιομηχανίας της μόδας. Αυτό όμως που φαίνεται να συμβαίνει για πρώτη φορά τότε αναφορικά με την ένδυση, είναι η ελευθερία που έχουν οι άνθρωποι να δημιουργήσουν τη δική τους μόδα. Από τη μια υπάρχουν κάποιες γενικές τάσεις που είναι χαρακτηριστικές της περιόδου, από την άλλη όμως, μελετώντας το ζήτημα από την ενδυματολογική σκοπιά και όχι την σκοπιά της επιμέλειας του σώματος, υπάρχει μια πολύ μεγάλη ελευθερία και λογική της ανάμειξης. Αναμιγνύονται στοιχεία από διαφορετικές κουλτούρες και μόδες, κάτι που δεν συνέβαινε στις προηγούμενες δεκαετίες, όπου οι περισσότεροι ντύνονταν με ένα συγκεκριμένο τρόπο δηλώνοντας κάτι πολύ συγκεκριμένο. Μεγάλη μερίδα του κόσμου αναπτύσσει ένα προσωπικό στυλ, συνδυάζοντας διαφορετικά πράγματα με διαφορετικές αναφορές. Κάποιος φοράει για παράδειγμα σκουλαρίκι στη μύτη χωρίς να σημαίνει ότι είναι πανκ. Δημιουργείται σε μεγαλύτερο βαθμό μια ατομική μόδα και αυτό το επιτρέπει και το καλλιεργεί προφανώς, η ίδια η βιομηχανία των ενδυμάτων.

Πως επαναπροσδιορίστηκε η γυναικεία υπόσταση στα ‘80s;

Τη δεκαετία του ’80 συνεχίζεται με πολύ έντονο τρόπο η αλλαγή του ρόλου της γυναίκας, από το γνωστό ρόλο της νοικοκυράς σε αυτό της εργαζόμενης. Αυτό αλλάζει τις ισορροπίες τόσο στο χώρο της οικογένειας όσο και στο χώρο της δημόσιας ζωής. Αυτό που έχουμε καταγράψει είναι πως το κράτος και η πολιτική τάξη αναγνωρίζει θεσμικά δικαιώματα στη γυναίκα που μέχρι τότε δεν είχαν αναγνωριστεί. Δημιουργείται ένα εντελώς καινούριο, σύγχρονο και φιλελεύθερο οικογενειακό δίκαιο, το οποίο σε μεγάλο βαθμό ενισχύει το νέο ρόλο της γυναίκας. Υπάρχει κοινωνική αλλά και πολιτική αλλαγή. Το ΠΑΣΟΚ εκείνη την εποχή κατάφερε να εκφράσει έναν ιδιόμορφο κρατικό φεμινισμό. Υπάρχουν πολύ μεγάλες αλλαγές σε επίπεδο οικογένειας εξαιτίας της αλλαγής στο ρόλο της γυναίκας.

Ποιες ήταν οι υποκουλτούρες που έκαναν την εμφάνισή τους κατά τη διάρκεια της δεκαετίας;

Οι υποκουλτούρες που εμφανίζονται έχουν να κάνουν με κουλτούρες που υπάρχουν στο εξωτερικό και έχουν σημείο αναφοράς τη μουσική. Σε πολύ μεγάλο βαθμό εμφανίστηκε η heavy metal υποκουλτούρα, που κρατάει την απήχησή της μέχρι και σήμερα, ενώ η πανκ αναπτύχθηκε σε πολύ μικρότερο βαθμό. Είναι τα δύο δυναμικά κομμάτια της νεανικής κουλτούρας του ’80. Η ροκ υποκουλτούρα, ενώ τη δεκαετία του ’60 και ’70 ενδιέφερε ένα ειδικό κοινό, γίνεται mainstream και μέρος της δημοφιλούς κουλτούρας. Υπάρχουνβέβαια και οι διάσημες διαμάχες της δεκαετίας του ’80 ανάμεσα στους ροκάδες και τους καρεκλάδες, ανάμεσα σε αυτούς που χορεύουν και δεν χορεύουν, ανάμεσα σε αυτούς που ακούν ποπ και σε αυτούς που ακούν σκληροπυρηνικό ροκ.

Ο λαός θέλει το ΠΑΣΟΚ μπορεί… Ποιοι ήταν οι μύθοι και ποια η πραγματικότητα του ΠΑΣΟΚ το ’80;

Πρόκειται για ένα από τα σλόγκαν που χρησιμοποίησε το ΠΑΣΟΚ στην προεκλογική καμπάνια των εκλογών του ’81 που κέρδισε. Η πολιτική επικοινωνία του ΠΑΣΟΚ ήταν πολύ χαρακτηριστική και πολύ σύγχρονη για την εποχή εκείνη, καθώς χρησιμοποιούσε πολλές αναφορές στις αφίσες της, ένα από τα πιο βασικά στοιχεία της πολιτικής του καμπάνιας. Μέσα από την αφισοκόλληση μεταφέρθηκαν τα μηνύματα και στρατεύθηκαν οι άνθρωποι. Ο αφισοκολλητής είναι πολύ σημαντική πολιτική ταυτότητα τη δεκαετία του ’80, όχι μόνο για το ΠΑΣΟΚ, αλλά και για τη Νέα Δημοκρατία και την Αριστερά. Οι αφισοκολλητές είναι άνθρωποι που κάνουν την επικοινωνία του κόμματος, αλλά ταυτόχρονα είναι και οι πρεσβευτές του, είναι αυτοί που περιμένουν από το κόμμα κάποια αποκατάσταση μόλις αυτό ανέβει στην εξουσία. Πρόκειται για έναν πολύ σύνθετο ρόλο. Το ΠΑΣΟΚ λοιπόν, χτίζει μια πολύ σύγχρονη καμπάνια γύρω από το χαρισματικό πρόσωπο του Παπανδρέου, χωρίς να προβάλλει όμως αποκλειστικά αυτό το πρόσωπο. Σε πολύ μεγάλο βαθμό επικαλέστηκε το λαό και τους μη προνομιούχους για να κινητοποιήσει και να στρατεύσει με το μέρος του ένα εκλογικό σώμα, που μέχρι εκείνη την περίοδο δεν ήταν ενοποιημένο. Αυτό κατάφερε να το κάνει στην αρχή με μη ρεαλιστικές εξαγγελίες και υποσχέσεις, στη συνέχεια και πολύ γρήγορα γύρισε σε μια ρεαλιστικότερη βάση εξαιτίας του Παπανδρέου. Αυτό που έχει μείνει γνωστό σε πολύ μεγάλο βαθμό μέχρι σήμερα είναι ο λαϊκισμός του ΠΑΣΟΚ με πρόσωπα και φυσιογνωμίες που τον πρέσβευαν τη δεκαετία του ’80. Ωστόσο, υπάρχουν πολλά άλλα πρόσωπα και καταστάσεις που δεν σχετίζονται με τον λαϊκισμό. Ο λαϊκισμός του ΠΑΣΟΚ είναι σύνθετος και αντιφατικός και σε επίπεδο προεκλογικής καμπάνιας πράγματι υφίσταται μέσω της επίκλησης του λαού. Η πολύ σημαντική αυτή επίκληση γίνεται με ευφάνταστο τρόπο, με αφίσες πολύ δημιουργικές.
Ο συντηρητικός λόγος υποχωρεί όλο και περισσότερο, μαζί με τις θεσμικές αλλαγές που πραγματοποιούνται. Σε αντίθεση, το πολιτικό σύστημα και οι αντιπαραθέσεις που λαμβάνουν χώρα τότε δεν ακολουθούν την κοινωνία. Αυτή η αναντιστοιχία εντοπίζεται σε μεγάλο βαθμό τη δεκαετία του ’80. Οι Έλληνες ακολουθούν άλλου είδους ταυτότητες, ενώ το πολιτικό σύστημα προσπαθεί να παγιώσει ένα παρελθόν παλαιο-εμφυλιακό, χωρίς επιτυχία. Η κοινωνία προχωράει μπροστά, αλλάζει, βρίσκεται σε ένα μεταβατικό στάδιο. Εξαιτίας αυτής της κατάστασης, το αίτημα για κοινωνική αλλαγή δεν υπάρχει στην Ελλάδα, ο κόσμος αποστρατεύεται από τις παλιές του ταυτότητες.

Τα media άλλαξαν εποχή τη δεκαετία του ’80. Ποιες ήταν οι βασικότερες αλλαγές που έλαβαν χώρα;

Είναι πολλά τα επίπεδα στα οποία σημειώθηκαν αλλαγές στα μέσα ενημέρωσης το ’80. Σε τεχνολογικό επίπεδο, εισάγονται εργαλεία που σε πολύ μεγάλο βαθμό αρχίζουν και αυτονομούν τον καταναλωτή από τους παλιούς τρόπους με τους οποίους συμμετείχε κυρίως στην ψυχαγωγία και όχι τόσο στην ενημέρωση. Από το video μέχρι τα walkman, ο κόσμος της εξατομικευμένης κατανάλωσης είναι πλέον ορατός. Σε κοινωνικό επίπεδο, η πολλή μεγάλη αλλαγή που συμβαίνει είναι πως η κοινωνία σε πολύ μεγάλο βαθμό γίνεται εξωστρεφής και λιγότερο εθνοκεντρική. Αρχίζει και μετέχει, σε έναν κόσμο παγκοσμιοποιημένο. Πολιτισμικά, σε επίπεδο τηλεοπτικής, μουσικής, κινηματογραφικής κατανάλωσης οι Έλληνες αρχίζουν και γίνονται πολύ πιο εξωστρεφείς, χωρίς μάλιστα να έχουν ενοχές.

Ήταν το Eurobasket αφορμή για να εκσυγχρονιστεί ο αθλητισμός στην Ελλάδα;

Το μπάσκετ και το Eurobasket αποτελούν τομή για τη δεκαετία του ’80. Το μπάσκετ ήταν ένα σπορ που απασχολούσε λίγους και έφτασε να απασχολεί τους πάντες. Οι Έλληνες με το Eurobasket, παρά τις ιδεολογικές διαφορές τους,ενώνονται σαν έθνος και γιορτάζουν στους δρόμους, γεγονός που δεν είχε ξανασυμβεί από τη μεταπολίτευση και έπειτα. Πράγματι, ο αθλητισμός επαγγελματικοποιείται πιο έντονα εξαιτίας της επιτυχίας του μπάσκετ, αλλά κυρίως εξαιτίας των πρωταγωνιστών του, οι περισσότεροι από τους οποίους ήταν πολύ καλοί επαγγελματίες αθλητές.

Δικέ μου, είναι φάση το αγόρι, μου τη σπάει… Θα λέγατε πως κατά τη δεκαετία του ’80 έκανε την εμφάνισή της μια «πρωτόγνωρη γλώσσα»; Ποιο ήταν οι παράγοντες που οδήγησαν στην ανάδειξη αυτής της αργκό;

Αυτό που συμβαίνει στη δεκαετία του ’80 είναι η ανάδειξη της γλώσσας των νέων, η οποία διαφοροποιείται πλέον αισθητά από τη γλώσσα των υπολοίπων. Αυτή η ανάδειξη έχει να κάνει με αναφορές στον έξω «παγκοσμιοποιημένο» κόσμο, στη διεθνή πραγματικότητα. Οι νεότεροι χρησιμοποιούν ξένες λέξεις και τις μετατρέπουν σε ελληνικές. Κάποιοι από αυτούς τους όρους «ελληνοποιούνται» και κάποιοι όχι, έτσι η γλώσσα των νέων εμπλουτίζεται με μια εντελώς δική της συμβολική αναφορά. Η γλώσσα των νέων διαφοροποιείται υφολογικά από τη γλώσσα των μεγαλύτερων. Το σημαντικό όμως είναι πως δεν προέρχεται από μια υποκουλτούρα, είναι κάτι που συμβαίνει μαζικά. Οι πρωταγωνιστές των βιντεοταινιών που χρησιμοποιούν αυτή τη γλώσσα την αντιγράφουν, δεν την παράγουν. Η γλώσσα αυτή σοκάρει τις μεγαλύτερες ηλικίες και προκαλεί αντιδράσεις περί ξενομανίας.Η διαφήμιση και ο περιοδικός τύπος παίζουν πολύ σημαντικό ρόλο σε αυτή την αλλαγή δημιουργώντας έναν κώδικα που τον αναπαράγουν και τον εξελίσσουν. Άλλη μια σημαντική αλλαγή που παρατηρείται είναι η εισαγωγή του πολυτονικού συστήματος που εγείρει πολλές αντιδράσεις. Η κοινωνική εξέλιξη βοηθά αυτή την αλλαγή.

Στη discoteque στην παλιά discoteque…Πως διασκέδαζε ο κόσμος στην Ελλάδα του ’80;

Η διασκέδαση του ’80 είναι η disco. Ένας χώρος διασκέδασης πλουραλιστικός, καθώς όλοι περνούσαν από εκεί. Είναι ο προάγγελος των clubs της δεκαετίας του ’90. Ελάχιστα ελληνικά τραγούδια ακούγονται στις discos η οποία αντιπροσωπεύει την πλουραλιστική συνεύρεση και την εξωστρέφεια, καθώς ο κόσμος ακούει πια ξένη μουσική. Οι Έλληνες σε πολιτισμικό επίπεδο ανοίχτηκαν απενοχοποιημένα στην παγκόσμια ποπ κουλτούρα.

Τι μας αποξενώνει και τι μας φέρνει πιο κοντά στα ‘80s σήμερα;

Από τη δεκαετία του ’90 και μέχρι σήμερα υπάρχει μια τάση επιστροφής σε παλιές ταυτότητες και σε πιο συντηρητικά στοιχεία. Υπάρχει η αναζήτηση μιας πιο δεδομένης ταυτότητας και αυτή παρατηρείται σε ένα ευρύτερο και όχι μόνο ελληνικό πλαίσιο. Κάτι τέτοιο δεν συνέβαινε τη δεκαετία του ’80, όπου η θρησκευτικότητα ή η καταγωγή δεν έπαιζε τόσο κρίσιμο ρόλο για τον προσδιορισμό της ταυτότητας. Αυτό θα έλεγα πως είναι το στοιχείο που μας αποξενώνει. Πιο κοντά νομίζω πως μας φέρνει η νοσταλγία για αυτή τη δεκαετία. Θέλουμε λίγο πολύ όλοι, έχοντας ακούσει γι’αυτή, να ζήσουμε αυτή την εποχή, να ζήσουμε σε μια κοινωνία που είναι ανοιχτή σε όλα τα ενδεχόμενα.

Τέλος, ποια φράση θα επιλέγατε για να περιγράψετε τη δεκαετία που όλοι αγαπούν να μισούν;

Ξέρετε ισχύει και το ανάποδο! Δεν ξέρω αν υπάρχει κάποια φράση που περιγράφει λεπτομερειακά τη δεκαετία του ’80. Το επιμύθιο όμως, νομίζω πως είναι ότι το ’80 η κοινωνία ήταν αντιφατική, υπάρχουν πολλά πράγματα που συμβαίνουν βρίσκοντας όμως μια ισορροπία, μια ομαλότητα παρόλο που η Ελλάδα βγαίνει τότε από δύσκολες περιόδους. Το ’80 η Ελλάδα γίνεται μια ΣΧΕΔΟΝ (το σχεδόν είναι διαπραγματεύσιμο) κανονική δυτική χώρα!