Σαν σήμερα το 1998, ο Θόδωρος Αγγελόπουλος κέρδισε τον Χρυσό Φοίνικα για το «Μία Αιωνιότητα και Μία Μέρα». Μία από τις σημαντικότερες βραβεύσεις του ελληνικού σινεμά. 

—

Λεπτό: 47. 52

Ο Θόδωρος Αγγελόπουλος με ένα μεγάφωνο στο χέρι φωνάζει προς το συνεργείο και τους ηθοποιούς της ταινίας του δυνατά: «Πάμε!». Στο βάθος, ο Μαρτσέλο Μαστρογιάννι και η Ζαν Μορό, συναντιούνται στον Σακουλέβα ποταμό της Φλώρινας. «Στόπ!». Χειροκροτήματα και χαμόγελα. Επιτέλους. Η ολοκλήρωση των γυρισμάτων της ταινίας. Λίγα λεπτά αργότερα, ο Θόδωρος Αγγελόπουλος, ευδιάθετος, με ένα ζεστό καφέ στο χέρι και ένα τσιγάρο στο άλλο, σχολιάζει: «Πιστεύω πως ο πληθυσμός της πόλης εκτιμά το φιλμ. Αλλά φοβούνται».

Τρία τέταρτα νωρίτερα. Μακρινό ψηλό πλάνο πάνω από τον χιονισμένο Σακουλέβα. Τα σκηνικά «κάποιας» ταινίας παραταγμένα και κόσμος να πηγαινοέρχεται σε μια ομιχλώδη αναστάτωση.

Έτος 1991. 29 χρόνια πίσω.

Ο Γάλλος αφηγητής του ντοκιμαντέρ  παρουσιάζει τα γυρίσματα του Έλληνα σκηνοθέτη διεθνούς φήμης Τέο Αγγελόπουλου στην πόλη της Φλώρινας, στη Βόρεια Ελλάδα, σχολιάζοντας: «Όλοι θα έπρεπε να είναι χαρούμενοι. Όμως όχι. Στη Φλώρινα δεν επικρατεί η χαρά. Το γύρισμα παίρνει διαστάσεις εμφυλίου πολέμου». Ο τίτλος της νέας ταινίας του Θόδωρου Αγγελόπουλου με τον ποιητικό τίτλο θα είναι: “Το μετέωρο βήμα του πελαργού”.

Ο τίτλος του γαλλικού ντοκιμαντέρ: «Film au bord de la crise de nerf (1991) – Στα πρόθυρα της νευρικής κρίσης».  

Το 1991 τα κινηματογραφικά γυρίσματα της ταινίας του Θόδωρου Αγγελόπουλου στη Φλώρινα ήταν συγκρουσιακά, προκαλώντας το ενδιαφέρον της κοινής γνώμης και του τύπου για μεγάλο χρονικό διάστημα, πέρα του κινηματογραφικού ενδιαφέροντος, παίρνοντας διεθνείς διαστάσεις.

Η αιτία: η αντίδραση του τότε Μητροπολίτη της πόλης, Αυγουστίνου Καντιώτη με τον Θόδωρο Αγγελόπουλο, με αφορμή το σενάριο της ταινίας. 

Στην πόλη της Φλώρινας, εκτός του συνεργείου του Θόδωρου Αγγελόπουλου, είχε σταλεί κι ένα γαλλικό κινηματογραφικό συνεργείο, για να αποτυπώσει την όλη συγκρουσιακή κατάσταση στα παρασκήνια.

Η κάμερα ως ιστορικός λαμβάνει θέση, καταγράφει και αποτυπώνει το παρελθόν, επιτρέποντάς του 29 χρόνια μετά να φαίνεται παρόν και να συγκεντρώνει το πνεύμα μιας παρελθούσας εποχής. Ένα τεκμήριο για την κινηματογραφική ιστορία της Ελλάδας και την τοπική ιστορία της Φλώρινας, για την σχέση ιστορίας και σινεμά, πολιτισμού και ιδεολογικών διαμεσολαβήσεων. 

Στο ντοκιμαντέρ καταγράφονται τα σκηνικά και το συνεργείο του Θόδωρου Αγγελόπουλου. Σε ώρα εργασίας αλλά και χαλάρωσης, αρκετοί διάσημοι ξένοι και Έλληνες ηθοποιοί, κομπάρσοι πολίτες και κάτοικοι της πόλης, πρόσφυγες που χρησιμοποιήθηκαν στην ταινία.

Βλέπουμε ομάδες ανθρώπων να έρχονται αντιμέτωπες με άλλες κουλτούρες και η κάμερα ως αυτόπτης ιστορικός εντοπίζει στοιχεία της πολιτισμικής ταυτότητας και των πολιτισμικών συγκρούσεων, απόρροια των μορφών κοινωνικής συμπεριφοράς και ανάγνωσης των δομών της σκέψης. Φυσικά, δεν μπορεί να αγνοηθεί η «προκατάληψη» του δημιουργού και η ξεκάθαρη κοινωνικοπολιτισμική απόσταση.

Μια και ο κινηματογραφιστής είναι ξένος προς την κουλτούρα την οποία απεικονίζει, αλλά και διαφορετικών αντιλήψεων για τον Άλλο.

 Ο Μαρτσέλο Μαστρογιάννι και η Ζαν Μορό στον ελεύθερο από τα κινηματογραφικά γυρίσματα χρόνο βρίσκουν την ευκαιρία να περπατήσουν στην πόλη ή να ταξιδέψουν για να γνωρίσουν τις ομορφιές της ευρύτερης περιοχής. Η κάμερα ως ιστορικός τους ακολουθεί και το ντοκιμαντέρ γίνεται στο παρόν ένα πολύτιμο τεκμήριο ανακατασκευής του παρελθόντος για τον υλικό πολιτισμό, για την ανάπλαση της καθημερινότητας των ανθρώπων ως προς τα πολιτισμικά στοιχεία και την ιστορία της πόλης.

Η χριστουγεννιάτικη χιονισμένη Φλώρινα του 1991 μεταδίδει γρήγορα και ξεκάθαρα λεπτομέρειες του υλικού πολιτισμού και πτυχές της. Απεικονίσεις από την καθημερινή ζωή στην πόλη, απεικονίσεις τοπίων, μνήμες του παρελθόντος από την μορφή των δρόμων και των σπιτιών, μία άλλη κεντρική πλατεία, καταστήματα και τόποι συνεύρεσης· όλα προσφέρουν μία αίσθηση άμεσης επαφής με τη ζωή στο παρελθόν. 

Ιδιαίτερα η κάμερα επιτρέπει αυτές τις μικρές λεπτομέρειες. Αυτές που στο «εδώ μα τότε» (στο τοπικό παρελθόν) οι άνθρωποι μπορεί να αγνοούσαν, αλλά στο παρόν (στο «εδώ και τώρα») αποτελούν χρήσιμα τεκμήρια για την ιστορική ανακατασκευή του παρελθόντος.

Στο ντοκιμαντέρ καταγράφονται λεπτομέρειες από τα εσωτερικά των σπιτιών, των καφενείων, των καταστημάτων, της λαϊκής τοπικής αγοράς, των ξενοδοχείων όπου διέμεναν οι ηθοποιοί και το προσωπικό της ταινίας. Καθημερινές μικρο-λεπτομέρειες, που στο άμεσο παρόν δεν υπάρχουν, έρχονται στο φως. Από τις αγοροπωλησίες και την χρήση (ατομική και συλλογική) χρημάτων ή αντικειμένων, από τις αντιλήψεις γύρω από τα προϊόντα και της χρήσης τους.

Η συνισταμένη τους συνιστά την μακρο-λεπτομέρεια στη ιστορική διάρκεια του τόπου. Την τελική αίσθηση που αφήνει το ντοκιμαντέρ.

Τέλος, η κάμερα ως ιστορικός παρέχει αποδείξεις για την οργάνωση και την τέλεση μικρών και μεγάλων γεγονότων, όπως είναι οι διαδηλώσεις των κατοίκων της πόλης, οι διαμάχες στο ποτάμι, η λειτουργία του ραδιοφωνικού σταθμού της εκκλησίας. Κυρίως, όμως, γεγονότων που αφορούν την ταινία, όπως η ετοιμασία του σεναρίου, η ετοιμασία του συνεργείου για τα γυρίσματα, οι συζητήσεις των συντελεστών της ταινίας για τη διαδικασία των γυρισμάτων και την ολοκλήρωσή τους.

Ο Θόδωρος Αγγελόπουλος είναι κομμάτι της ιστορίας της πόλης της Φλώρινας. Σημαδεύοντας τις ταινίες του με το σκηνικό της Φλώρινας. Την Φλώρινα με το βλέμμα του. Κομμάτι αυτού του παρελθόντος και το ντοκιμαντέρ αυτό, το οποίο όντας στα αζήτητα, το ξαναδημοσιεύουμε με ελληνικούς υπότιτλους. Με την ελπίδα να αποτελέσει εύκολα προσβάσιμο τεκμήριο-πηγή και να αξιοποιηθεί ως κομμάτι της τοπικής πολιτισμικής ιστορίας. 

«Δε ξέρω αν διαλέγει κανείς τους χώρουςή οι χώροι μας διαλέγουν. Είναι σαν τον έρωτα. Διαλέγεις ή σε διαλέγουν». Το 2008 ο Θόδωρος Αγγελόπουλος είχε αναγορευτεί επίτιμος διδάκτορας του τμήματος Εικαστικών και Εφαρμοσμένων Τεχνών Φλώρινας, ενώ δύο χρόνια πριν το 2006 η αίθουσα του Πολιτιστικού Κέντρου Φλώρινας ονομάστηκε «Αίθουσα Θεόδωρος Αγγελόπουλος. 

—

Εσείς με ποιες λέξεις κλειδιά θα μπορούσατε να δώσετε ζωή σε ένα καινούργιο συλλογικό όνειρο;

Δείτε το βίντεο σε υψηλή ανάλυση με ελληνικούς υπότιτλους.

Μετάφραση – Επιμέλεια: Σταύρος Ε. Καμαρούδης, Γλωσσολόγος. Αναπλ. Καθηγητής ΠΤΔΕ – Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας, Φλώρινα

Επιμέλεια: Πάνος Κεφαλάς, Εκπαιδευτικός. Υποψ. Διδάκτωρ Ιστορίας ΠΤΔΕ – Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας, Φλώρινα

Επιμέλεια: Πέτρος Σκυθιώτης, Εκπαιδευτικός. Υποψ. Διδάκτωρ ΠΤΔΕ – Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας, Φλώρινα

Επεξεργασία Βίντεο: Στεφανία Αλτίνη,  Πληροφορικός. Απόφοιτη τμήματος Εφαρμοσμένης Πληροφορικής – Πανεπιστήμιο Μακεδονίας, Θεσσαλονίκη

All copyrights © Agence CAPA – Canal+ 

Υπεύθυνη ντοκιμαντέρ: Isabelle Giordano. 

Σκηνοθεσία: Hervé Chabalier/Erik Gilbert/Claude Chelli. 

Τραγούδι: VIRGINIE OU LE METIER QUI

Ευχαριστούμε, για την πολύτιμη βοήθεια τους, τον Κύριο Κυριάκο Παπουλίδη, Επίκουρο Καθηγητή Νέων Ελληνικών στο Πανεπιστήμιο Adam Mickiewicz του Πόζναν της Πολωνίας και την ΙsabelleTambrun – Kamaroudis (IζαμπέλΤαμπρέν-Καμαρούδη), Καθηγήτρια Γαλλικής και Ελληνικής φιλολογίας. 

Επιμέλεια: Ερμιόνη Ευστρατιάδου

To 59o Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης γίνεται ο πρώτος επίσημος οργανισμός που επιχειρεί ένα εκτενέστατο αφιέρωμα στο queer ελληνικό σινεμά. Η νέα κατηγορία του ΦΚΘ περιέχει 38 ταινίες, μικρού και μεγάλου μήκους, από το 1960 ως σήμερα.

Την επιλογή έχει επιμεληθεί ο Κωνσταντίνος Κυριακός, Αν. Καθηγητής της Ιστορίας του Θεάτρου και του Ελληνικού Κινηματογράφου (Τμήμα Θεατρικών Σπουδών, Πανεπιστήμιο Πατρών). Ο ίδιος σημειώνει σχετικά: «Ακόμη περισσότερη σημασία αποκτά η καινοφανής χειρονομία να οργανωθεί στο ετήσιο, εθνικό και ιστορικό ελληνικό κινηματογραφικό φεστιβάλ Θεσσαλονίκης, ένα αναδρομικό αφιέρωμα στον queer/ gay ελληνικό κινηματογράφο. Ένα αφιέρωμα όπου συνυπάρχουν με επιλεκτικά κριτήρια ταινίες οι οποίες αναμφισβήτητα υπάγονται στο queer/gay ρεύμα της ελληνικής κινηματογραφίας· άλλες προδρομικές και ανάδελφες, άλλες δίκαια τιμημένες και βραβευμένες στην Ελλάδα και στο εξωτερικό και άλλες άδικα παραγνωρισμένες· όλες, ωστόσο, αντιπροσωπευτικές».

Η ωδή στην ελληνική queer φιλμογραφία αποτελείται από 38 σπάνιες αλλά και γνωστές ταινίες σε μια προσπάθεια να χαρτογραφηθεί το συγκεκριμένο είδος και να γίνει γνωστό στο σινεφίλ κοινό. Σε αυτό το άρθρο διαλέξαμε δέκα φιλμ που, είτε δε θέλουμε να χάσουμε, είτε έχουμε δει, λατρέψαμε και σας προτείνουμε!

Vortex Το πρόσωπο της Μέδουσας (1967)του Νίκου Κούνδουρου

Η πρώτη queer ταινία ελληνικής παραγωγής. O Νίκος Κούνδουρος θέλησε να κάνει «μια καταβύθιση στην ψυχή και στον πανικό του σύγχρονου νέου ανθρώπου». Το Vortex είναι μια ταινία για ένα φόνο και την ιστορία των εμπλεκόμενων. «Θελήσαμε, ο συγγραφέας, οι ηθοποιοί κι εγώ, να κάνουμε μια ταινία χωρίς φωνές, χωρίς οδυρμούς, χωρίς κοινωνικό δράμα. Ένα είδος ψυχογραφήματος εικονογραφημένο. Οι ήρωες μας είναι τραγικά πρόσωπα, αποκομμένα από κοινωνία, από ιδεολογία, από οικογένεια.» Fun fact: Στην ταινία ακούγεται το “666” των Aphrodite’s Child (πριν κυκλοφορήσει σε δίσκο).

Το γελεκάκι (1976) της Ίριδας Ζαχμανίδου

Πρόκειται για μια 7λεπτη ταινία, που πραγματεύεται την γυναικεία χειραφέτηση. Ένα αστυνομικό μιούζικαλ, που διαδραματίζεται μέσα στους δαιδαλώδεις χώρους ενός αθηναϊκού βιβλιοπωλείου, εν έτει 1976.

Άγγελος (1982) του Άγγελου Κατακουζηνού

Ο Άγγελος είναι μια ταινία με σοκαριστικό σενάριο που βασίζεται σε εξίσου σοκαριστικά αληθινά γεγονότα της ελλάδας του 1980. Το φιλμ αφορά στην ολέθρια ερωτική σχέση του 19χρονου ναύτη Χρήστου Ρούσσου με τον 22χρονο επίσης ναύτη Ανέστη Παπαδόπουλο, σχέση η οποία οδήγησε στη δολοφονία του δεύτερου.  Ο Άγγελος δεν είναι μια απλή ταινία. Είναι η κινηματογράφηση ενός εγκλήματος πάθους που τελικά οδήγησε, το 1990, στην απονομή χάριτος από τον τότε Πρόεδρο της Δημοκρατίας, Κωνσταντίνο Καραμανλή.

Μετέωρο και σκιά (1985) του Τάκη Σπετσιώτη

Η βιογραφία του ποιητή Ναπολέοντα Λαπαθιώτη, ενός από τους σημαντικότερους εκπροσώπους της νεορομαντικής και νεοσυμβολιστικής ποίησης. Η ποιητής έζησε από το 1888 ως το 1944 και δημιούργησε μέσα σε μια περίοδο γεμάτη από συνταρακτικά γεγονότα για την ιστορία της Ελλάδας. Στην ταινία παρουσιάζεται το πορτρέτο ενός γόνου αριστοκρατικής οικογένειας, ο οποίος προκάλεσε την κοινωνία της εποχής του με την ομοφυλοφιλία του, τις αντισυμβατικές και ενίοτε ακραίες επιλογές του.

Μία θέση στον ήλιο (1994) του Κωνσταντίνου Γιάνναρη

Στον απόηχο της κατάρρευσης του κομμουνιστικού μπλοκ, άλλο ένα τρένο καταφθάνει, γεμάτο οικονομικούς μετανάστες. Ανάμεσα στους απελπισμένους και φτωχούς είναι κι ο Παναγιώτης, 18 χρονών, ένα φιλόδοξο παιδί απ’ την Αλβανία. Στους κατάφωτους νυχτερινούς δρόμους της Αθήνας, ο Ηλίας, όμορφος και μοναχικός, «ψωνίζεται», γυρεύοντας κάποιον που θα τον αποσπάσει από την κενή του ζωή.

Η επίθεση του γιγαντιαίου μουσακά (1999) του Πάνου Χ. Κούτρα

Ένα τεράστιο κομμάτι μουσακά κυκλοφορεί στους δρόμους της ταινίας και τρομοκρατεί τους Αθηναίους. Αυτό.
Στην ταινία σατιρίζονται η καταστροφολαγνεία των δελτίων ειδήσεων και η επιρροή τους στους τηλεθεατές, η παραδοσιακή ελληνική οικογένεια και οι ταινίες επιστημονικής φαντασίας.

Το γαλάζιο φόρεμα (2005) του Γιάννη Διαμαντόπουλου

Τη δεκαετία του ’50 μια χήρα μεγαλώνει μόνη της τα τρία παιδιά της. Τα σημάδια «ιδιαιτερότητας» είναι εμφανή από νωρίς στον μοναχογιό της, ο οποίος φεύγει για το Παρίσι. Όταν επιστρέφει, τη δεκαετία του 80, βιώνει την όξυνση των σχέσεών του με τη μητέρα του, την πορνεία, τη φυλακή και την αλλαγή φύλου.

Fuck Freud (2012) του Αδάμ Καρυπίδη

Το Fuck Freud είναι μια ταινία μικρού μήκους. Ένας καλλιεργημένος μεσήλικας συζεί με τον νεαρό εραστή του και προσπαθεί συνεχώς να αναλύει τη σχέση τους με ψυχαναλυτικούς όρους. Οταν όμως η ζήλια παίρνει το πάνω χέρι, από τη θεωρία καταφεύγει στην πράξη – με απρόσμενες συνέπειες.

Τα καλιαρντά (2014) της Πάολας Ρεβενιώτη

Το πρώτο μεγάλο μήκους ντοκιμαντέρ της Πάολας Ρεβενιώτη. Τα καλιαρντά ήταν η κρυφή γλώσσα τον ομοφυλόφιλων της Ελλάδας από την δεκαετία του ’40 μέχρι και την αρχή της μεταπολίτευσης. «Ενώ ξεκινήσαμε για να καταγράψουμε απλώς την ιστορία των καλιαρντών, στην πορεία συνειδητοποιήσαμε ότι παράλληλα παρακολουθούσαμε και την εξέλιξη της ομοφυλόφιλης ζωής στην Ελλάδα κατά τον εικοστό αιώνα. Προέκυψαν θέματα όπως ο έρωτας, η σεξουαλικότητα, τα στέκια, τα προβλήματα των ανθρώπων τότε και πώς σταδιακά οδηγηθήκαμε στην σημερινή κατάσταση.» λέει η ίδια. Στο ντοκιμαντέρ, μεταξύ άλλων, μιλούν η Νανά και ο Ντίνος Χριστιανόπουλος.

Obscuro Barroco (2018) της Ευαγγελίας Κρανιώτη

Το ντοκιμαντέρ προβλήθηκε στο περασμένο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης και τώρα επιστρέφει γιατί μια φορά δεν είναι αρκετή. Το Obscuro Barroco είναι τοποθετημένο στο Ρίο ντε Τζανέιρο. Στο κέντρο του βρίσκονται ήρωες που αλλάζουν μορφή, μπαινοβγαίνοντας από το σκοτάδι για να λάμψουν στο φως, με αδιαφιλονίκητη πρωταγωνίστρια τη θρυλική τρανσέξουαλ Λουάνα Μουνίζ, σε μια αφήγηση που ξεκινάει από την αναζήτηση ταυτότητας για να φτάσει μέχρι τις χαμένες πατρίδες του φύλου και της καρδιάς.