Ταξιδεύοντας στον χρόνο τα μυστήρια αναβιώνουν κάθε χρονιά, έτσι ώστε να κλείνει ένας κύκλος και να ανοίγει ένας καινούργιος. Είναι η περίοδος που τελειώνουν οι γιορτές, τα «κοπή τη πίτα» και ανοίγει το τριώδιο για κάθε λογής μασκαράδες. Από Τελώνου και Φαρισαίου το περίφημο τριώδιο ανοίγει και ομολογώ πως είναι ίσως ο μοναδικός κύκλος ο οποίος δεν κλείνει ποτέ…

Οι Απόκριες σχεδόν πάντα ξεκινούν τον Φεβρουάριο. Ο μήνας πήρε τ’ όνομά του από τον θεό των Ρωμαίων Φέβρουο (Februs), που ήταν ο θεός των νεκρών, και τη Φέβρουα (Februa), τη θεά που επόπτευε τους εξαγνισμούς. Έτσι, η λατρεία των νεκρών και οι εξαγνισμοί είναι άμεσα συνδεδεμένοι με τις Απόκριες, μια και τα Σάββατα των εβδομάδων της χαράς και του ξεφαντώματος είναι αφιερωμένα στις ψυχές και, καθώς οι Απόκριες είναι η γέφυρα ανάμεσα στον χειμώνα και την άνοιξη, οι άνθρωποι θέλουν να εξευμενίσουν τη γη για να έχουν πλούσιες σοδειές.

Λατρεία των νεκρών, εξαγνισμός και επίκληση των δυνάμεων που γονιμοποιούν τη γη είναι το τρίπτυχο από το οποίο ξεκινούν αλλά και το οποίο υπηρετούν τα αποκριάτικα δρώμενα, που βέβαια έχουν παγανιστικό χαρακτήρα και εκφράζονται με σάτιρα και με σεξουαλική και ερωτική ελευθεριότητα. Εξάλλου δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι Naturalianon sunt trupia (τα φυσικά πράγματα δεν είναι αισχρά). Τα αποκριάτικα δρώμενα ανάγονται στις διονυσιακές τελετές, αλλά όπως έχουν υποστηρίξει ορισμένοι μελετητές (Nielsen, Dawkins) μάλλον πρέπει ν’ αναζητήσουμε τις ρίζες τους ακόμη πιο πίσω.

Από του Αγίου Αντωνίου (17 Ιανουαρίου) ξεκινούσαν οι γυναίκες τις «βεγγέρες», για να μπουν σιγά σιγά στο κλίμα της Αποκριάς. Μαζεύονταν σ’ ένα σπίτι, ξεχωριστό κάθε φορά, και άρχιζαν τη βραδιά με παιχνίδια. Κολοκυθιά, μπερλίνα, τυφλόμυγα, άλογο, παπαδιά. Συνέχιζαν με αινίγματα και άσεμνα λογοπαίγνια, χόρευαν και τραγουδούσαν σατιρικά τραγούδια, συνήθως με σεξουαλικά υπονοούμενα: «Τσι Μεγάλες Αποκρές, κουζουλαίνονται κι οι γρες», αποφαίνονταν με μαντινάδες στην Κρήτη.

Τσικνοπέμπτη, πια, κανένας δεν κρατιέται: Ακόμα κι ο πιο φτωχός «θα τσικνίσει τη γωνιά του», καθώς η τσίκνα του κρέατος που ψήνεται πρέπει να μοσχοβολήσει στην ατμόσφαιρα «για το καλό». Ψήνουν όλοι μαζί σ’ ένα σπίτι ή καθένας χωριστά στο δικό του κι έπειτα, με τα ψητά στα ταψιά, μαζεύονται στον τόπο της διασκέδασης. Στο αποκορύφωμα του γλεντιού και της κρασοκατάνυξης, ξεκινούν ο χορός και το «άσεμνο» τραγούδι.

Οι μεταμφιέσεις ποικίλουν ανάλογα με την παράδοση, τη θρησκεία, την ιδιαιτερότητα του κάθε τόπου. Αγαπημένα θέματα η παρωδία του γάμου, η γριά προξενήτρα, η νουνά, ο νουνός, ο γιατρός, ο Δήμαρχος (επίκαιρο), ο Εβραίος, ο Αρβανίτης, ο απατεώνας, το εργοστάσιο που μπαίνεις γέρος και βγαίνεις νέος, η κηδεία του τσιγγούνη…

Το Τριώδιο διαρκεί τρεις εβδομάδες. Την πρώτη εβδομάδα αρχίζουν να σφάζουν τους χοίρους και ονομάζεται προφωνή, επειδή ο ντελάλης διαλαλούσε με φωνές την έλευση της Αποκριάς. «Όποιος δεν έχει θρεφτάρι ν’ αγοράσει». Η εβδομάδα λέγεται επίσης και απολυτή, γιατί «οι ψυχές των νεκρών απολύονται και βγαίνουν στον απάνω κόσμο».

Η δεύτερη εβδομάδα λέγεται «Κρεατινή» ή «Ολόκριγια», επειδή καταναλώνεται σ’ όλη τη διάρκειά της κρέας, ακόμη και κατά την Τετάρτη και Παρασκευή. Η Τσικνοπέμπτη, η Πέμπτη της δεύτερης εβδομάδας της Αποκριάς, είναι η κατεξοχήν ημέρα που κάνει αισθητή την έλευση του Τριωδίου. Η τρίτη εβδομάδα λέγεται «Τυρινή», επειδή το κύριο άρτυμα στα εδέσματα είναι το τυρί, λέγεται ακόμη και «Μακαρονού».

Οι μεγάλες φωτιές που ανάβουν σε πολλά μέρη της Ελλάδος κατά την τρίτη εβδομάδα της Αποκριάς έχουν να κάνουν με τους καθαρμούς και την πεποίθηση ότι η φωτιά καθαίρει αλλά και προφυλάσσει από τις ασθένειες που βρίσκονται σε έξαρση την άνοιξη.

Οι Απόκριες συνδέονται με τη λατρεία των νεκρών. Αλλά με τη λατρεία των νεκρών έχουν να κάνουν και διάφορες μαντευτικές τελετές που γίνονται κατά την τελευταία Κυριακή της Αποκριάς. Ιδιαίτερα συνηθιζόταν η ονειρομαντεία με το μακαρόνι που έκλεβαν τα κορίτσια από το βραδινό φαγητό της τελευταία Κυριακής και το έβαζαν κάτω από το μαξιλάρι τους, για να δουν στον ύπνο τους ποιον θα παντρευτούν.

Πολύ σημαντικό είναι ότι στα τραπέζια της Αποκριάς όλοι είναι ίσοι. Οι κοινωνικές διακρίσεις μηδενίζονται ίσως και από το φόβο της σάτιρας. Αυτοί που απειλούνται δεν μιλούν και προσπαθούν να δείξουν ότι διασκεδάζουν, ενώ εκείνοι που δεν τολμούν όλη τη χρονιά, ως μασκαρεμένοι, ξεσπαθώνουν σε λόγια και πράξεις.

Αναρωτιέμαι αν οι Απόκριες είναι πλέον μια περίοδος επικρατούσα και μόνιμη χωρίς να έρχεται η κάθαρση ποτέ. Αναμένουμε την κάθαρση, την συζητάμε, την θέλουμε αλλά βήμα προς αυτήν μάλλον δεν τολμάμε να κάνουμε.

Την κάθαρση ακούμε τα media και τα δίκτυα κοινωνικής δικτύωσης να διαλλαλούν και αυτό μας αρκεί. Φτάσαμε πλέον στο σημείο απλώς να περιμένουμε ημερολογιακά να παρέλθει ο χρόνος μέσα από τις εορτές του ημερολογίου, έτσι απλά παγκοσμιοποιημένα, πολιτισμένα. Χωρίς οργή, χωρίς ηρωισμούς, χωρίς ούτε μια στολή ήρωα που θα μας δώσει μια πραγματική ελπίδα να αναβιώσουμε σαν άνθρωποι. Να κερδίσουμε τον χαμένο χρόνο του sms, το άκουσμα της φωνής του φίλου από μακριά, να βγάλουμε τη μιζέρια και τη φτώχια από πάνω μας αρχικά με τη σκέψη ότι μπορούμε, ότι ο χρόνος δεν περνάει μόνο με την ψηφιακή αλλαγή των δευτερολέπτων, αλλά Θα ήθελα οι φετινές Aπόκριες να είναι διαφορετικές, γεμάτες ευφάνταστες στολές και αναπαραστάσεις. Απαστράπτουσες και χαρούμενες, γεμάτες κέφι για ζωή. Να κοροϊδέψουμε τον θάνατο των ιδεών και των αξιών.

Να ντυθούμε υπερήρωες και να τα βάλουμε για τα καλά με το κακό και ότι αυτό πρεσβεύει. Να σκιάξουμε τις άσχημες μουτσούνες που κυριαρχούν, με την ορμή της αλήθειας των Αποκρεών. Να χορέψουμε όλοι μαζί στον σκοπό του «θέλω και παλεύω» και όχι σε ότι μας επιβάλλουν με το «πρέπει». Βαρέθηκα να βλέπω σούπερ-ήρωες με κολάν, υστερικούς μπεμπέδες και ανελέητα σεξουαλικές κορασίδες. Θέλω τους ήρωες να ντυθούν ελευθερωτές, όχι καλικάντζαροι και καραφάνταλα.

Θέλω εκείνους τους πρίγκιπες που έμπαιναν στη φωτιά για αυτό που ήθελαν πολύ, χωρίς να δίνουν προσταγές στα πρωτοπαλίκαρα. Εκείνους που ρίχνονταν μέσα στη μάχη και στον καυγά μεταμφιεσμένοι στον ίδιο τους τον εαυτό. 

Το τριώδιο ανοίγει και μαζί του η πρώτη μυγδαλιά ανθίζει, η ελπίδα είναι ακόμα ζωντανή…

Στην πλατεία Ηρώων άναψε η μικρή Φωτιά και παράλληλα πραγματοποιήθηκαν γυρίσματα για τη δημιουργία ενός ντοκιμαντέρ με θέμα τις Χριστουγεννιάτικες Φωτιές της Φλώρινας.

Στα γυρίσματα συμμετείχαν τα χορευτικά τμήματα του “Αριστοτέλη” και του Λυκείου Ελληνίδων Φλώρινας, η μικτή χορωδία του “Αριστοτέλη”, κάτοικοι και επισκέπτες της πόλης.

Με το άναμμα της Φωτιάς ξεκίνησε και το γλέντι, υπό τους ήχους των χάλκινων, ενώ σε όλους προσφέρονταν κεράσματα.

Το έθιμο της Κλαδαριάς

Το άναμμα της κλαδαριάς είναι μια γραφική, γιορταστική εκδήλωση, αλλά και από τα χαρακτηριστικά έθιμα του δωδεκαημέρου της Σιάτιστα.  Η Κλαδαριά γίνεται από ξερά χόρτα το λεγόμενο «Λόζιο» που τον μαζεύουν τα παιδιά από τα χωράφια ή αμπέλια αμέσως μετά τη γιορτή του Αγίου Δημητρίου.

Ο Λόζιος φορτώνεται  στα αυτοκίνητα, ενώ παλιά στα ζώα και τοποθετείται σε μία αποθήκη (αχυρώνα) η οποία ανοίγει μόνο στις 23 Δεκεμβρίου για να ετοιμαστεί η κλαδαριά: Η κλαδαριά στη Σιάτιστα γίνεται κατά τον εξής τρόπο. Στη μέση της πλατείας κάθε γειτονιάς ανοίγεται από καιρό μια τρύπα βάθους 0,50-0,70 εκ του μέτρου. Μόλις φτάσει η 23 Δεκεμβρίου τοποθετείται και στερεώνεται σ’ αυτήν ένα χοντρό ξύλο στο «το βεργί» 4-5 μέτρα για να συγκρατεί τα ξερά χόρτα γύρω του.

Πάνω στην κορυφή του βεργιού δένουν ένα δεμάτι φανταχτερά ξερόχορτα που λέγεται «Φούντα» και κατόπιν στολίζουν την κλαδαριά. Στο διάστημα αυτό τα παιδιά κάνουν προστατευτικό κλοιό γύρω από την κλαδαριά και χτυπούν «Κουδούνια»(γκαβανούζες, τσιουκάνια, κυπριά κ.λ.π.).

Στη συνέχεια συγκεντρώνονται και παίρνουν θέσεις γύρω από την κλαδαριά γέροι, γριές, νέοι και νέες περιμένοντας το άναμμα με ανυπομονησία. Το βράδυ μόλις νυχτώσει ανάβουν οι κλαδαριές στις πλατείες της Σιάτιστας, παρουσία των τοπικών αρχών και πλήθους κόσμου, ενώ η τοπική μουσική παίζει διάφορα τραγούδια των καλάντων. Ένα ξέσπασμα χαράς αγκαλιάζει τις φλόγες με τραγούδια, χορούς και χτυπήματα κουδουνιών. Η φωτιά που φουντώνει, οι φλόγες της που υψώνονται λαμποκοπώντας, η ζεστασιά που απλώνεται γύρω ανάβουν το κέφι και τονώνουν τη διάθεση.

Όταν με το χαμήλωμα της φωτιάς αρχίζει να φαίνεται το «βεργί» οι πιο θαρραλέοι από τους νέους ορμούν να το ρίξουν κάτω. Αν το καταφέρουν θεωρούνται άξιοι για παντρειά και ακούν παινέματα και επευφημίες και αν αποτύχουν ακούν φράσεις ειρωνικές.

Ενώ τα τελευταία κλαδιά σιγοσβήνουν, άλλοι αποχωρούν στα σπίτια τους και άλλοι παρέες παρέες, γλεντούν σε κέντρα ή σπίτια μέχρι τις πρωινές ώρες.

Το έθιμο της κλαδαριάς διατηρείται και σήμερα και συμβολίζει τις φωτιές που άναψαν οι ποιμένες στη Βηθλεέμ για να αναγγείλουν τη γέννηση του Χριστού. Η διατήρηση και η τέλεση του εθίμου στηρίζεται στη λαϊκή αυτή δοξασία,  κι έχει επιβιώσει από συνήθειες των αρχαίων Ελλήνων που με φλόγα έστελναν το μήνυμα της κάθε ευχάριστης αγγελίας. Αυτό μας το δίνει και ο Αισχύλος στην τραγωδία του «Ο Αγαμέμνων».

Σ΄αυτήν ο φρουρός βλέπει τη φλόγα στην αντικρινή του κορυφή και ξέρει πως αυτό σημαίνει την πτώση της Τροίας. Είναι η ίδια η είδηση. Εκτός από αυτό η πυρά για τους αρχαίους Έλληνες είχε λυτρωτική δύναμη. Μα τη λύτρωση φέρνει και ο Ναζωραίος. Μήνυμα χαρμόσυνο για όλο τον κόσμο είναι η γέννηση του.

Γενικότερα πρέπει, νομίζουμε να θεωρηθεί κατάλοιπο των πυρολατρικών δοξασιών  των προγόνων μας. Ξέρουμε ακόμα τις πυρές που άναβαν οι αρχαίοι Έλληνες, για να τιμήσουν τον Απόλλωνα, στις αρχές κάθε μήνα, στα νεομήνια όπως τα έλεγαν. Τιμούσαν έτσι τον Απόλλωνα «ως Θεόν του ηλίου που γεννά το Πύρ» όπως αναφέρει ο Κων. Ρωμαίος. Το φως και την αναγέννηση της φύσεως φέρνει όμως και το βρέφος της Βηθλεέμ.

Καλές Γιορτές! 

Με το ενδιαφέρον της κοινωνίας και της Πολιτείας στραμμένο στην αντιμετώπιση της πανδημίας του COVID-19 και στις πολύπλευρες επιπτώσεις που προκαλεί, η χώρα καλείται να αντιμετωπίσει με την ίδια σοβαρότητα και εγρήγορση τις δασικές πυρκαγιές για να αποφύγουμε τα χειρότερα και αυτό το καλοκαίρι.

© Κωνσταντίνος Λιαρίκος / WWF Ελλάς

Στη χώρα μας ξεκινά φέτος μια ιδιαίτερη αντιπυρική περίοδος. Με δεδομένο ότι η απώλεια της φύσης συνδέεται άμεσα με  την ανθρώπινη υγεία, οφείλουμε, ως κράτος, να αντιμετωπίσουμε και τις δασικές πυρκαγιές με την ίδια σοβαρότητα και εγρήγορση που χειριστήκαμε τον COVID-19. Οι πυρκαγιές αποτελούν μια σοβαρή και δυστυχώς χρόνια «ασθένεια» της χώρας μας που σε ετήσια βάση απειλεί τα φυσικά μας οικοσυστήματα, τις περιουσίες και τις ζωές των συνανθρώπων μας. Ο επιτυχημένος χειρισμός της πανδημίας από τη χώρα μας βασίστηκε σε έναν πολύ μεγάλο βαθμό, στην πρόληψη, με στόχο να αποφευχθεί μια καταστροφική έξαρση της ασθένειας στην Ελλάδα που θα έφερνε τον κρατικό μηχανισμό στα όρια και θα έθετε τους πολίτες σε άμεσο κίνδυνο. Ωστόσο, αφού γνωρίζουμε πως η πρόληψη είναι η μόνη αποτελεσματική λύση σε όλα τα προβλήματα, γιατί όταν πρόκειται για τις δασικές πυρκαγιές επιμένουμε να ακολουθούμε την περιορισμένων δυνατοτήτων στρατηγική της καταστολής;

Σε παγκόσμιο επίπεδο, οι δασικές πυρκαγιές πέραν του ότι εντείνουν την κλιματική κρίση, ευθύνονται για την αλλοίωση ή ακόμα και την απώλεια φυσικών οικοσυστημάτων. Αυτό, σύμφωνα με τα πρόσφατα επιστημονικά δεδομένα και μελέτες, μπορεί να οδηγήσει στην εμφάνιση και την έξαρση νέων μολυσματικών ασθενειών που με τη σειρά τους, επηρεάζουν άμεσα την υγεία και ευημερία των ανθρώπων. Ενδεικτικό αυτής της σοβαρής απώλειας οικοσυστημάτων παγκοσμίως είναι το παράδειγμα δεκάδων μεγαπυρκαγιών που έπληξαν πολλές χώρες: η Αυστραλία μόλις βγήκε από τη χειρότερη αντιπυρική περίοδο της ιστορίας της, ενώ η Κροατία, η Γαλλία και η Ρουμανία βρίσκονται ήδη πολύ πάνω από τους εθνικούς μέσους όρους δεκαετίας, όσον αφορά στις καμένες εκτάσεις. Αντίστοιχη είναι η εικόνα και στην Ταϊλάνδη που βιώνει τις χειρότερες πυρκαγιές εδώ και δεκαετίες (190.000 στρ. καμένων εκτάσεων) και το Μεξικό (420.000 στρ.) που έχει κηρύξει εθνική κατάσταση έκτακτης ανάγκης εξαιτίας των πυρκαγιών.

Σε τι διαφέρει η φετινή αντιπυρική περίοδος και γιατί η μόνη λύση είναι η πρόληψη

Οι οιωνοί για φέτος το καλοκαίρι, δεν είναι καλοί. Το 2019 καταγράφηκε ως ένα από τα θερμότερα έτη στην Ευρώπη, ο χειμώνας ήταν σχετικά ήπιος και τον Απρίλιο στη χώρα μας καταγράφηκαν αρκετά περιστατικά δασικών πυρκαγιών.

Η ραγδαία αύξηση των καμένων εκτάσεων και της έντασης των πυρκαγιών σε παγκόσμιο επίπεδο τα τελευταία χρόνια, καθώς και το ολοένα και εντεινόμενο πρόβλημα των δασικών πυρκαγιών στην Ελλάδα, σε συνδυασμό με τις “πιέσεις” που ασκεί φέτος η αντιμετώπιση της πανδημίας στα αντανακλαστικά και τις δυνάμεις των αρμόδιων φορέων, δείχνει με ακόμα πιο ξεκάθαρο τρόπο πως η αποτελεσματική λύση περνάει μέσα από την πρόληψη και όχι μέσα από την καταστολή, όπως παραδοσιακά γίνεται τις τελευταίες δεκαετίες στη χώρα μας.

Η πρόληψη κοστίζει λιγότερο, έχει μακροπρόθεσμα αποτελέσματα, αποτρέπει καταστροφές και επιτρέπει την έγκαιρη ενημέρωση και ενεργή συμμετοχή όλης της κοινωνίας. Αντιθέτως, η καταστολή έχει αβέβαια αποτελέσματα, επιμένει στην λογική μιας «εκ των υστέρων αντιμετώπισης» του προβλήματος και όπως έχει δείξει η διεθνής εμπειρία, σε μια δύσκολη χρονιά έχει συγκεκριμένα όρια που αν τα ξεπεράσει, καταρρέει ο-όποιος- μηχανισμός.

Παρόλο που το τελευταίο διάστημα γίνονται θετικές κινήσεις για την ενίσχυση του κατασταλτικού μηχανισμού της χώρας (π.χ. η ανανέωση του στόλου οχημάτων, η πρόσληψη 1.300 εποχικών δασοπυροσβεστών, εισαγωγή νέων εθελοντών πυροσβεστών), αυτό δεν αρκεί από μόνο του. Φαίνεται πως για ακόμα μια χρονιά, επενδύουμε πολλές δυνάμεις και πολλά χρήματα στο πώς θα σβήσουμε μια φωτιά ή στο πώς θα διαχειριστούμε επικοινωνιακά μια δύσκολη κατάσταση, ωστόσο εξακολουθούμε να μην επενδύουμε στη σωστή προετοιμασία της χώρας μας και των πολιτών της, ώστε να μειώσουμε τα περιστατικά και την ένταση των δασικών πυρκαγιών.

Πιο συγκεκριμένα, για ακόμα μια χρονιά, δεν έχουν υλοποιηθεί μια σειρά από σημαντικά διαχειριστικά μέτρα σε δασικές εκτάσεις τα οποία θα είχαν ως στόχο την αειφορική διαχείριση των δασών, τη μείωση της καύσιμης ύλης και την εκτέλεση δασοτεχνικών έργων, όπως οι στεγασμένες αντιπυρικές ζώνες.  Επιπλέον, δεν έχει γίνει ο απαραίτητος σχεδιασμός τοπικών σχεδίων πρόληψης δασικών πυρκαγιών υπό την ευθύνη των κατά τόπους ΟΤΑ και την επίβλεψη από την Κυβέρνηση, τα οποία ιδανικά θα περιλάμβαναν προτάσεις για αντιπυρικά έργα και υποδομές, αναγνώριση κινδύνων, και θα βασίζονταν σε μία σοβαρή στατιστική ανάλυση των αιτιών σε τοπικό επίπεδο. Παράλληλα, η Δασική Υπηρεσία παραμένει υποστελεχωμένη και χωρίς επαρκή χρηματοδότηση, ενώ ο νέος Εθνικός Μηχανισμός Διαχείρισης Κρίσεων, ο οποίος ψηφίστηκε τον Φεβρουάριο του 2020 και περιλαμβάνει-μεταξύ άλλων-μια νέα προσπάθεια αξιοποίησης των εθελοντών, παραμένει ακόμα ανεφάρμοστος.

Στην Ελλάδα, που το μεγαλύτερο ποσοστό των πυρκαγιών οφείλεται σε αμέλεια (τουλάχιστον 30%), μία σοβαρή και τακτική εκστρατεία ενημέρωσης θα εξασφάλιζε την ενεργή συμμετοχή  της κοινωνίας, ώστε αυτή να μην παραμένει αμέτοχη σε ένα, εντέλει, κοινωνικό ζήτημα όπως αυτό των πυρκαγιών. Τέλος, δεν έχει γίνει και πάλι επαναξιολόγηση σε εθνικό επίπεδο του κινδύνου πυρκαγιάς σε δασικές εκτάσεις (η τελευταία ήταν το μακρινό 1980), ώστε να υπάρχει κατάλληλος σχεδιασμός αλλά και στρατηγική ιεράρχηση των δράσεων πρόληψης.

Πηγή WWF