Τις περισσότερες φορές η μοναξιά είναι ψευδαίσθηση. Στις εξαιρέσεις αυτής της ύπαρξης είναι μια επιλογή φυγής από όσα ακατανόητα της ανωτέρας βίας τη βαραίνουν. Όσες λέξεις αφιέρωσε ο Κούντερα για το βάρος και την ελαφρότητα μου έδιναν την εντύπωση ότι στην πραγματικότητα η ισορροπία του σύμπαντος στάθηκε στο σημείο τομής των αντίθετων εννοιών, των άκρων. Αμφιταλαντεύτηκα προσπαθώντας να βρω τί θα μπορούσε να αντέξει κανείς. Το βάρος ή την ελαφρότητα; Και επειδή στις περιοχές αυτές κανείς δεν κατόρθωσε να προσδιορίσει τί υπερισχύει σε αυτό το σύμπαν, γοητεύτηκα με την αντιπαραβολή των προσεγγίσεων του Παρμενίδη και του Μπετόβεν σε σχέση με το βάρος. Προς στιγμήν θεώρησα εύκολη υπόθεση το να αποδεχθώ ως θετική την ελαφρότητα, πώς, όμως, θα μπορούσε το θετικό πρόσημο να συνοδεύει το αμελητέο; Ίσως το βάρος δεν είναι η αρνητική διάσταση της ελαφρότητας. Ίσως όλα ξεκινούν αντίστροφα. Ξεκίνησα να σκέφτομαι πως το βάρος είναι που αποδεικνύει την ύπαρξη.

Συνεχίζοντας με τις λέξεις του Κούντερα, δεν ήξερα πού θέλω πραγματικά να φτάσω. Στη Γενεύη ή στην Πράγα. Στη Ζυρίχη; Οι ιστορίες του σε κάθε πόλη είχαν μια διαφορετική απόχρωση του βάρους και της ελαφρότητας μαζί. Αποφάσισα να μην επικεντρωθώ εκεί, αλλά να μεταφέρω τις σκέψεις μου στο τώρα. Μπορούσα πάντα να τις μοιράζομαι και να τις αναλύω με μια ευκολία που, επίσης, μου έδινε την ψευδαίσθηση του «μαζί». Δεν άργησα να καταλάβω ότι προτιμώ το βάρος τους στο μυαλό μου. Κάθε φορά που ένιωθα πως τους ξεφεύγω νόμιζα πως αγγίζω την ελαφρότητα. Η ελαφρότητα, όμως, προϋποθέτει έναν κατακερματισμό. Κάτι που θα αφαιρέσεις συνειδητά από σένα. Ό,τι χαρίζεις από τον εαυτό σου, είσαι διατεθειμένος να μην το δεις να επιστρέφει, και εξοικειώνεσαι με αυτό. Πόσες φορές αντέχεις αυτή τη στιγμή;

Όσο προχωρούσα στις σελίδες του, οι σκέψεις μου βάραιναν. Είμαι σίγουρη ότι και το βλέμμα μου βάραινε το ίδιο. Δεν μπορούσα να τα βάλω με το χάος της άγνοιας αυτού του κόσμου, και εγώ ήθελα να βρω μια απάντηση για το τί να επιλέξω. Όσες φορές και να τον διαβάσω, όσες φορές και να νιώσω σίγουρη για τα νοήματα του, άλλες τόσες θα αυτοαναιρούμαι με κάθε επόμενη ανάγνωση. Φαύλος κύκλος. Συχνά θαύμαζα στη φύση την ικανότητα και τη δύναμη της να επανέρχεται μετά από ό,τι μπορεί να προκαλεί στον εαυτό της. Αυτό ήταν το βάρος της ύπαρξης της, και ταυτόχρονα η ομορφιά της. Ζήλευα πολλές φορές που δεν μπορώ να επανέρχομαι με την ίδια μαθηματική ακρίβεια κάθε φορά που μέσα μου ψάχνω τί είναι αυτό που βαραίνει το βλέμμα μου. Κάθε φορά που δεν ξέρω γιατί μπορεί να είναι όλα τόσο πολύπλοκα.

Δε δραπετεύεις εύκολα από τις σκέψεις σου. Το θετικό είναι πως κάπου ανάμεσα στην ύπαρξη και τη μη ύπαρξη, κάπου δίπλα στην προσπάθεια μου να δώσω ένα προβάδισμα στο θετικό ή στο αρνητικό, πάντα έδινα καινούριες αποχρώσεις στις λέξεις. Το βάρος που ένιωθα είχε κάθε φορά άλλη διάσταση, κι ας παρέμενε σταθερά μόνιμος κάτοικος του μυαλού μου. Κάποιοι άνθρωποι στη ζωή μας έχουν αυτή ακριβώς τη μορφή. Του βάρους της σκέψης μας. Της ύπαρξης που είναι τόσο συμβατή με τη δική μας, που μοιάζει με κάποιο ανισόρροπο λάθος της φυσικής νομοτέλειας. Πώς αγνοείς ότι κάπου σε αυτόν τον κόσμο υπάρχει ένας τέτοιος άνθρωπος σου; Και ας μην τον γνωρίσεις ποτέ πραγματικά.

Δεν ένιωθα πια μοναξιά. Έβλεπα απλά κάποιες λέξεις σε ένα χαρτί χωρίς παραλήπτη. Το βάρος και η ελαφρότητα εναλλάσσονται στα συναισθήματα μας χωρίς να φωνάζουν την παρουσία τους. Αυτή ήταν και η ομορφιά τους…

“Η αιώνια επιστροφή είναι ιδέα μυστηριώδης, και ο Νίτσε, με την ιδέα αυτή, έφερε πολλούς φιλοσόφους σε δύσκολη θέση: σκέψου δηλαδή ότι όλα μια μέρα πρόκειται να επαναληφθούν όπως ήδη τα έχουμε ζήσει και ότι ακόμα και η επανάληψη αυτή΄θα επαναλαμβάνεται ασταμάτητα.” | Μ. Κούντερα, Η αβάσταχτη ελαφρότητα του είναι

Την δεύτερη εβδομάδα, από την Παρασκευή 10 Απριλίου, ανεβαίνουν από παραγωγές του Onassis USA (Λένα Κιτσοπούλου, Rebetika: The Blues of Greece και Antigone in Ferguson, Antigone Now Festival) μέχρι το ιδιαίτερο Happiness Machine των Klangforum Wien.

Υλικό θα προστίθεται κάθε Παρασκευή και θα μένει διαθέσιμο χωρίς αντίτιμο ή χρονικό περιορισμό.

Το πρόγραμμα της 2ης εβδομάδας είναι το εξής:

ΘΕΑΤΡΟ

– Αργυρώ Χιώτη, Vasistas, Aίματα του Ευθύμη Φιλίππου (2014)

– Δημήτρης Καραντζάς, Ρομπ/Rob του Ευθύμη Φιλίππου (2018)

– Antigone in Ferguson, Antigone Now Festival, Onassis USA (2016)

ΧΟΡΟΣ

– Πατρίσια Απέργη, Ομάδα Χορού Αερίτες, Cementary (2017)

ΜΟΥΣΙΚΗ

– Klangforum Wien, Happiness Machine (2019)

– Λένα Κιτσοπούλου, Rebetika: The Blues of Greece, Onassis USA (2019)

ΛΕΞΕΙΣ & ΣΚΕΨΕΙΣ

– Werner Herzog (2019)

– Χριστίνα Καραφυλλιά, η υπότροφος του Ιδρύματος Ωνάση που έλυσε δύο άλυτα μαθηματικά προβλήματα ΣΥΝΕΔΡΙΟ – Crafting The Future Β΄μέρος (2019) ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

– Ελληνική Νομαρχία, Ήτοι Λόγος περί Ελευθερίας, Παρά Ανονίμου του Έλληνος. Εν Ιταλία.1806

– Αρχείο Καβάφη: Οργάνωση και Πολιτική Διάθεση Αρχειακών Πηγών «Μιαν Υδατογραφία Άνευ Υπογραφής» Β’ μέρος (2019)

Περισσότερες πληροφορίες, βρίσκουμε εδώ. OnassisFoundationChannel OnassisFoundationChannel

του Βασίλη Γεωργακούδη

Κοινωνικός Ανθρωπολόγος – Υπ. Διδάκτορας Φιλοσοφίας

  Το ποιητικό και θεωρητικό έργο του Γιάννη Ρίτσου δεικνύει μια σύζευξη του ουμανισμού και της κοινωνικής τάσης. Ο Ρίτσος τολμά το «μπόλιασμα» του ρεαλισμού μ’ έναν οραματικό λυρισμό. Από την εισαγωγή στον Έρενμπουργκ, αλλά και στον Ελυάρ, προκύπτει ο θαυμασμός του Ρίτσου για το απλό λεξιλόγιο στην ποίηση. Οι πομπώδεις εκφράσεις και οι βαρύγδουπες λέξεις, κληρονομιά του ρομαντισμού, αποκλείονται από την εκφραστική του ποιητικού λόγου που επικροτεί και συνακόλουθα ασπάζεται ο Ρίτσος. Είναι η στροφή στην απλότητα, στις κοινές λέξεις που καθίστανται φυσική αναπνοή της συνείδησης. Η βίωση των ιδανικών επαναφορτίζει σημασιολογικά το απλό, το καθημερινό οδηγώντας τον ποιητή σε μια αφάνταστα πυκνή λιτότητα. Η οικεία γλώσσα καθίσταται πανανθρώπινος κώδικας, ώστε όλος ο κόσμος μπορεί να μιλάει στον ενικό. Η σημαντική του οικείου συσφίγγει τις επιμέρους υποκειμενικότητες σ’ ένα οργανικό σύνολο, το οποίο επάξια εγείρει αξιώσεις αντικειμενικότητας. Πρόκειται για το λαϊκό λεξιλόγιο που ενοποιεί τον κόσμο ή, όπως λέει ο Ρίτσος, φωτίζει την καρδιά του κόσμου.

Αν και ο Μανώλης Αναγνωστάκης κατηγόρησε, μέσω της κριτικής του για τον Μάριο Ρουσιάδη, τον Ρίτσο ότι δίδαξε έναν ιδιαίτερο βερμπαλισμό, δηλαδή τον κατηγόρησε για ρηχότητα ιδεών και πνεύματος εξαιτίας της ιδεολογικής σκευής της ποίησης του, εντούτοις θα ήταν λάθος να απορρίψουμε το έργο του Ρίτσου λόγω αισθητικής ανεπάρκειας. Η εκμετάλλευση του βιώματος δεν στέρησε από την τέχνη του Ρίτσου την πρωτοτυπία της έκφρασης. Κατόρθωσε να απεγκλωβιστεί από τα ασφυκτικά όρια του κοινωνικού ποιητή, τολμώντας μορφικές καινοτομίες. Ο Ρίτσος κατάφερε να μπολιάσει την κοινωνική ποίηση με μια εξευγενισμένη και υψηλή δραματικότητα, καθιστώντας μ’ αυτόν τον τρόπο δυνατή την άρση της πεζότητας. Η συγχρονική, ή αλλιώς επικαιρική, ποίηση δεν σημαίνει αναγκαστικά πρόχειρη αποτύπωση των κοινωνικών δρωμένων στον ποιητικό λόγο.

Η ποίηση του Ρίτσου καταρρίπτει το φράγμα μεταξύ λόγιας και λαϊκής τέχνης. Το λεξιλόγιο δεν διαχωρίζεται σε ποιητικό και κοινό, αλλά απεναντίας, μέσω της απόρριψης του εξεζητημένου, βλέπουμε να ποιητικοποιείται το απλό. Δεν υπάρχει, συνεπώς, κανένα κλείσιμο σε κάποια αριστοκρατική γλώσσα, καμία απομόνωση του καθημερινού από το εορταστικό. Στους στίχους που συνέγραψε ο Ρίτσος, όσο συσσωρεύονται οι ρεαλιστικές λεπτομέρειες, τόσο τα σύμβολα των ποιημάτων κερδίζουν σε πλούτο, φορτίζονται με νοήματα και συγκίνηση. Οι λεπτομέρειες λειτουργούν σαν μικρά τραντάγματα που οικουμενικοποιούν και δραματοποιούν το συνηθισμένο.

Εδώ κρίνεται σκόπιμο να ειπωθεί ότι ο Γιάννης Ρίτσος συμπεριφέρεται διπολικά, θα λέγαμε, αναφορικά με την χρήση των λέξεων. Από τη μία είναι θιασώτης των απλών, επαναλαμβανόμενων λέξεων και από την άλλη,  όπως π.χ. στην Τέταρτη διάσταση (έργο σύγχρονο των Μελετημάτων), μεγαλοστομεί. Στο συγκεκριμένο έργο υπάρχει μια περίσσεια αφηρημένων λέξεων, ουσιαστικοποιημένων επιθέτων κλπ. Αλλά αυτό αποτελεί ένα τρόπο μεταφοράς σ’ ένα προηγούμενο χρόνο γιατί αποδίδει ένα παλαιακό χρώμα στα ποιήματα, όπως συμπεραίνει η Προκοπάκη. Με άλλα λόγια, είναι μια λανθάνουσα νοσταλγία που προσπαθεί ν’ αποδώσει ενίοτε ο Ρίτσος. Βλέπουμε έτσι τον ποιητή να μην περιορίζεται, να μην μένει στάσιμος, αλλά να πειραματίζεται, να αυτοδιαψεύδεται και τελικά να εξελίσσεται. Οι ποιητικοί του τρόποι αλλάζουν στη ροή του έργου του, κάτι που μαρτυρά την καλλιτεχνική του εγρήγορση.

Τα σύμβολα που αποδέχεται ο Ρίτσος ως θεμιτά είναι τα αθόρυβα, τα πλαστικά σύμβολα. Δεν επιθυμεί τη χρήση των έτοιμων, προκατασκευασμένων συμβόλων, αλλά προτιμά τη συμβολοποίηση του καθημερινού. Υπεισέρχεται έτσι μια διάσταση ζωτικότητας σ’ αυτό που αποκαλούμε σύμβολο. Τα αισθητικά σύμβολα του παρελθόντος, λέει ο ίδιος, είναι τυποποιημένες μουσειακές μορφές. Η τέχνη, όπως την φαντάζεται ο Ρίτσος, είναι ζωντανή, λειτουργεί στο παρόν και δημιουργεί νέα εκάστοτε σύμβολα, τα οποία είναι εκφραστές της καλλιτεχνικής μεταρσίωσης.

Τα σύμβολα του Ρίτσου είναι αποτέλεσμα μιας ρεαλιστικής διαλεκτικής. Η ανάδειξη της πραγματικότητας και η γλαφυρή, αλλά και ψυχική της, περιγραφή δημιουργεί το σύμβολο. Αυτή η δημιουργία και ο εμπλουτισμός του συμβόλου με υλικό αντίβαρο, πραγματοποιείται χάρη σ’ ένα μακρό και ριψοκίνδυνο περίπλου μέσα στον ταραγμένο ωκεανό της ανθρώπινης ψυχής. Η ενασχόληση μ’ έναν συγκεκριμένο χώρο και χρόνο, είναι αυτό που διαχωρίζει τον Ρίτσο από τους συμβολιστές, οι οποίοι θεωρούσαν τους εαυτούς τους διεθνείς ή υπεριστορικούς ποιητές. Όμως αυτή η τοπικότητα, ή αλλιώς χωροχρονική σταθερά, λειτουργεί ως εφαλτήριο για τον Ρίτσο προς την οικουμενικότητα.

Η εστίαση στην ατομική περίπτωση ως αφετηρία άρεται από την συνεπακόλουθη συμβολική ανταπόκριση σ’ ένα κοινωνικό κάλεσμα. Αυτό δίνει το αίσθημα της απελευθέρωσης, είναι σαν μια λυτρωτική επιστροφή στον κόσμο, με τίμημα την αυτοεξαφάνιση. Κι έτσι οδηγούμαστε στην διαπίστωση, όπως μαρτυρεί ο Θασίτης, ότι τα σύμβολα (στο έργο του Ρίτσου) διαμορφώνονται, άμεσα και έμμεσα, από μια διαρκώς ανανεούμενη κοινωνική μυθολογία.

Κοινωνικός Ανθρωπολόγος – Υπ. Διδάκτορας Φιλοσοφίας

Ως συνέχεια του προηγούμενου μας άρθρου (βλ.τεύχος 30) και σε συνάφεια με τα όσα διατυπώθηκαν εκεί, θα επεκτείνουμε περαιτέρω την ενασχόληση μας ώστε να συμπεριλάβουμε στη θεματική μας ανάλυση την προβληματική των συμβόλων και των χρησιμοποιούμενων μέσων, δηλαδή των λέξεων, στο έργο του Ρίτσου, όπως παρουσιάστηκε στα «Μελετήματα» (1974). Το ποιητικό και θεωρητικό έργο του Γιάννη Ρίτσου δεικνύει μια σύζευξη του ουμανισμού και της κοινωνικής τάσης. Ο Ρίτσος τολμά το «μπόλιασμα» του ρεαλισμού μ’ έναν οραματικό λυρισμό. Από την εισαγωγή στον Έρενμπουργκ, αλλά και στον Ελυάρ, προκύπτει ο θαυμασμός του Ρίτσου για το απλό λεξιλόγιο στην ποίηση. Οι πομπώδεις εκφράσεις και οι βαρύγδουπες λέξεις, κληρονομιά του ρομαντισμού, αποκλείονται από την εκφραστική του ποιητικού λόγου που επικροτεί και συνακόλουθα ασπάζεται ο Ρίτσος. Είναι η στροφή στην απλότητα, στις κοινές λέξεις που καθίστανται φυσική αναπνοή της συνείδησης. Η βίωση των ιδανικών επαναφορτίζει σημασιολογικά το απλό, το καθημερινό οδηγώντας τον ποιητή σε μια αφάνταστα πυκνή λιτότητα. Η οικεία γλώσσα καθίσταται πανανθρώπινος κώδικας, ώστε όλος ο κόσμος μπορεί να μιλάει στον ενικό. Η σημαντική του οικείου συσφίγγει τις επιμέρους υποκειμενικότητες σ’ ένα οργανικό σύνολο, το οποίο επάξια εγείρει αξιώσεις αντικειμενικότητας. Πρόκειται για το λαϊκό λεξιλόγιο που ενοποιεί τον κόσμο ή, όπως λέει ο Ρίτσος, φωτίζει την καρδιά του κόσμου.

Αν και ο Μανώλης Αναγνωστάκης κατηγόρησε, μέσω της κριτικής του για τον Μάριο Ρουσιάδη, τον Ρίτσο ότι δίδαξε έναν ιδιαίτερο βερμπαλισμό, δηλαδή τον κατηγόρησε για ρηχότητα ιδεών και πνεύματος εξαιτίας της ιδεολογικής σκευής της ποίησης του, εντούτοις θα ήταν λάθος να απορρίψουμε το έργο του Ρίτσου λόγω αισθητικής ανεπάρκειας. Η εκμετάλλευση του βιώματος δεν στέρησε από την τέχνη του Ρίτσου την πρωτοτυπία της έκφρασης. Κατόρθωσε να απεγκλωβιστεί από τα ασφυκτικά όρια του κοινωνικού ποιητή, τολμώντας μορφικές καινοτομίες. Ο Ρίτσος κατάφερε να μπολιάσει την κοινωνική ποίηση με μια εξευγενισμένη και υψηλή δραματικότητα, καθιστώντας μ’ αυτόν τον τρόπο δυνατή την άρση της πεζότητας. Η συγχρονική, ή αλλιώς επικαιρική, ποίηση δεν σημαίνει αναγκαστικά πρόχειρη αποτύπωση των κοινωνικών δρωμένων στον ποιητικό λόγο.

Η ποίηση του Ρίτσου καταρρίπτει το φράγμα μεταξύ λόγιας και λαϊκής τέχνης. Το λεξιλόγιο δεν διαχωρίζεται σε ποιητικό και κοινό, αλλά απεναντίας, μέσω της απόρριψης του εξεζητημένου, βλέπουμε να ποιητικοποιείται το απλό. Δεν υπάρχει, συνεπώς, κανένα κλείσιμο σε κάποια αριστοκρατική γλώσσα, καμία απομόνωση του καθημερινού από το εορταστικό. Στους στίχους που συνέγραψε ο Ρίτσος, όσο συσσωρεύονται οι ρεαλιστικές λεπτομέρειες, τόσο τα σύμβολα των ποιημάτων κερδίζουν σε πλούτο, φορτίζονται με νοήματα και συγκίνηση. Οι λεπτομέρειες λειτουργούν σαν μικρά τραντάγματα που οικουμενικοποιούν και δραματοποιούν το συνηθισμένο.

Εδώ κρίνεται σκόπιμο να ειπωθεί ότι ο Γιάννης Ρίτσος συμπεριφέρεται διπολικά, θα λέγαμε, αναφορικά με την χρήση των λέξεων. Από τη μία είναι θιασώτης των απλών, επαναλαμβανόμενων λέξεων και από την άλλη,  όπως π.χ. στην Τέταρτη διάσταση (έργο σύγχρονο των Μελετημάτων), μεγαλοστομεί. Στο συγκεκριμένο έργο υπάρχει μια περίσσεια αφηρημένων λέξεων, ουσιαστικοποιημένων επιθέτων κλπ. Αλλά αυτό αποτελεί ένα τρόπο μεταφοράς σ’ ένα προηγούμενο χρόνο γιατί αποδίδει ένα παλαιακό χρώμα στα ποιήματα, όπως συμπεραίνει η Προκοπάκη. Με άλλα λόγια, είναι μια λανθάνουσα νοσταλγία που προσπαθεί ν’ αποδώσει ενίοτε ο Ρίτσος. Βλέπουμε έτσι τον ποιητή να μην περιορίζεται, να μην μένει στάσιμος, αλλά να πειραματίζεται, να αυτοδιαψεύδεται και τελικά να εξελίσσεται. Οι ποιητικοί του τρόποι αλλάζουν στη ροή του έργου του, κάτι που μαρτυρά την καλλιτεχνική του εγρήγορση.

Τα σύμβολα που αποδέχεται ο Ρίτσος ως θεμιτά είναι τα αθόρυβα, τα πλαστικά σύμβολα. Δεν επιθυμεί τη χρήση των έτοιμων, προκατασκευασμένων συμβόλων, αλλά προτιμά τη συμβολοποίηση του καθημερινού. Υπεισέρχεται έτσι μια διάσταση ζωτικότητας σ’ αυτό που αποκαλούμε σύμβολο. Τα αισθητικά σύμβολα του παρελθόντος, λέει ο ίδιος, είναι τυποποιημένες μουσειακές μορφές. Η τέχνη, όπως την φαντάζεται ο Ρίτσος, είναι ζωντανή, λειτουργεί στο παρόν και δημιουργεί νέα εκάστοτε σύμβολα, τα οποία είναι εκφραστές της καλλιτεχνικής μεταρσίωσης.

Τα σύμβολα του Ρίτσου είναι αποτέλεσμα μιας ρεαλιστικής διαλεκτικής. Η ανάδειξη της πραγματικότητας και η γλαφυρή, αλλά και ψυχική της, περιγραφή δημιουργεί το σύμβολο. Αυτή η δημιουργία και ο εμπλουτισμός του συμβόλου με υλικό αντίβαρο, πραγματοποιείται χάρη σ’ ένα μακρό και ριψοκίνδυνο περίπλου μέσα στον ταραγμένο ωκεανό της ανθρώπινης ψυχής. Η ενασχόληση μ’ έναν συγκεκριμένο χώρο και χρόνο, είναι αυτό που διαχωρίζει τον Ρίτσο από τους συμβολιστές, οι οποίοι θεωρούσαν τους εαυτούς τους διεθνείς ή υπεριστορικούς ποιητές. Όμως αυτή η τοπικότητα, ή αλλιώς χωροχρονική σταθερά, λειτουργεί ως εφαλτήριο για τον Ρίτσο προς την οικουμενικότητα.

Η εστίαση στην ατομική περίπτωση ως αφετηρία άρεται από την συνεπακόλουθη συμβολική ανταπόκριση σ’ ένα κοινωνικό κάλεσμα. Αυτό δίνει το αίσθημα της απελευθέρωσης, είναι σαν μια λυτρωτική επιστροφή στον κόσμο, με τίμημα την αυτοεξαφάνιση. Κι έτσι οδηγούμαστε στην διαπίστωση, όπως μαρτυρεί ο Θασίτης, ότι τα σύμβολα (στο έργο του Ρίτσου) διαμορφώνονται, άμεσα και έμμεσα, από μια διαρκώς ανανεούμενη κοινωνική μυθολογία.