Αρτυμένα

Το απαραίτητο στις περισσότερες περιοχές τσίκνισμα της Τσικνοπέμπτης δεν φαίνεται να έχει βρει την θέση του στα παλιά κοζανίτικα έθιμα της Αποκριάς, ούτε φυσικά  η καθιερωμένη και … μαρτυρική ομαδική έξοδος σε κέντρα και σε χορούς. “Τσινουπέμπτις κι τέτοια δεν ήξιράμι ικείνα τα χρόνια”, λέει μια παλιά Κοζανίτισσα και μαζί της συμφωνούν όλοι όσοι ρωτήθηκαν σχτικά.

“Όλ’ ικείν’ ‘ν ιβδουμάδα τηρούσαμι να φκιάσουμι τα χουντρά τα χουσμέτια, να σώσουμι ως τ’ Μκρή ‘ν’ Απουκρά κι να γένουμι καρναβάλια.!”

Αν μιλήσουμε για την Αποκριάτικη κουζίνα στην πόλη μας επομένως, θα πρέπει να υπογραμμίσουμε ότι δεν είχε καθιερωθεί παραδοσιακά κάποιο ιδιαίτερο φαγητό εκείνες τις ημέρες. Παρόλα αυτά υπήρχε αφθονία ασυνήθιστη για τη λιτότητα της ζωής της μέσης κοζανίτικης οικογένειας, και κυρίως τη μικρή Αποκριά, της Κρεατίνης, οπότε μαγείρευαν κρέας στα πιο εύπορα σπίτια και πίτες στα υπόλοιπα.

Τη μεγάλη Αποκριά, της Τυρινής, που απογορευόταν το κρέας, δεν έφκιαναν “‘ασπρα” φαγητά, μακαρόνια, γαλατόπιτα, ρυζόγαλα κλπ, όπως γινόταν σε άλλα μέρη της Ελλάδος. Έτρωγαν απλά λίγο καλύτερα από τον αλλο καιρό, συνήθως ψάρι πλακί, καταναλώνοντας ταυτόχρονα ότι αρτυμένο υπήρχε στο σπίτι, και κυρίως τυρί, καθώς την επόμενη άρχιζε η Τρανή η Σαρακοστή με την αυστηρότατη νηστεία της. “Ικείν’ τηλ’ μέρα τίναζαν και οι ιμπόρ΄τα διρμάτια ‘π’ του τυρί”, θυμούνται οι παλιές Κοζανίτισσες “κι μας ίλιγαν δεν καμ’ να λουστούμι γιατί τα γιουμώσν τα μαλλιά μας πιτυρίδα!”.

Το μόνο “άσπρο” που βλέπουμε να χαρακτηρίζει την ημέρα της Μεγάλης Αποκριάς είναι το αβγό που χρησιμοποιούνταν για την Χάσκα.

Το εθιμικό αυτό παιχνίδι παιζόταν μεταξύ των μελών της οικογένειας το βράδυ της Κυριακής, μόλις τελείωνε το τελευταίο πριν τη νηστεία αρτυμένο δείπνο. Τις περισσότερες φορές όμως γινόταν στο σπίτι του γεροντότερου μέλους του σογιού, της γιαγιάς συνήθως, όπου μαζεύονταν όλα τα παντρεμένα παιδιά της με τις οικογένειες τους, για να “συγχωρεθούν” μεταξύ τους και να μπουν καθαροί στη Σαρακοστή.

“Ο αρχηγός της ομήγυρης, ο παππούς ή ο μεγαλύτερος θείος έπαιρνε την “κλώστη” (πλάστη), έδενε στη μια άκρη ένα ράμμα και απ’ αυτό κρεμούσε ένα βρασμένο και ξεφλουδισμένο αβγό. Στη συνέχεια το κουνούσε μπρος-πίσω κατευθύνοντας το στο στόμα του κάθε παριστάμενου, ο οποίος καθόταν με το στόμα ανοιχτό και τα χέρια πισω, προσπαθώντας να το αρπάξει με τα δόντια μέσα σε γέλια και σε πειράγματα από τους υπόλοιπους”. Το έθιμο απαντούσε σε πολλά μέρη της Ελλάδας  για να τηρηθεί η Σαρακοστιανή επιταγή που απαιτούσε “με αβγό να κλείνει το στόμα στο τέλος της Αποκριάς και με αβγό να ξανανοίγει το βράδυ μετά την Ανάσταση”

Δεν μπορούμε να πούμε όμως ότι κανένα έδεσμα δε σημάδευε την Αποκριά. Οι μέρες αυτές του γλεντιού και της καλοφαγίας στην Κοζάνη έπαιρναν το γαστριμαργικό τους χαρακτήρα κυρίως από τα παραδοσιακά γλυκά, που γίνονταν μέσα της εβδομάδας της Τυρινής, Τετάρτη με Πέμπτη.

Μπακλαβάς

Ο μπακλαβάς, γλυκό δύσκολο και ακριβό, ήταν δείγμα αρχοντιάς και ευπορίας σε όλες τις επίσημες περιστάσεις της ζωής των Κοζανιτών, αρραβώνες, γάμους και μεγάλες γιορτές, αλλά εκεί που είχε εθιμικά καθιερωθεί κυρίως σαν κέρασμα ήταν οι Αποκριές. Απαιτούσε διαλεχτά υλικά, υψηλή τεχνική και πείρα για να πετύχει, καθώς προοριζόταν κυρίως για κέρασμα και σε περίπτωση αποτυχίας διακυβεύβονταν το καλό όνομα της οικοδέσποινας ως νοικοκυράς.

Ένας αξιοπρεπής μπακλαβάς χρειαζόταν καμιά εικοσαριά φύλλα ανοιγμένα στο χέρι με αλεύρι περασμένο από την ψιλή σήτα, βούτυρο ή λάδι “καλό” που το έκαιγαν σε βαθύ σκεύος με μια μπουκιά ψωμί μέσα για να μη μυρίζει λαδίλα, μπόλικα καρύδια, κανελογαρύφαλλα, καθώς και τουλάχιστον δύο κιλά ζάχαρη για το σιρόπι. Τον έφκιαναν στο μεγάλο το σνι και πριν το στείλουν στο φούρνο το χάραζαν σε κομμάτια με το μαχαίρι με τέτοιο τρόπο που η επιφάνεια θύμιζε ανοιχτό κεντημένο λουλούδι.

Ένα τόσο ακριβό γλυκό, σε εποχές όπου ο … Αργύρς ήταν μονίμως άρρωστος, προοριζόταν φυσικά για να βγάλει κοινωνικά ασπροπρόσωπη τη νοικοκυρά κι όχι για να καταναλωθεί κατά κύριο λόγο από την οικογένεια. Επειδή όμως ο κίνδυνος να συμβεί το τελευταίο ήταν αυξημένος, οι γυναίκες του σπιτιού φρόντιζαν να τον κρύψουν σε σίγουρο μέρος,πράγμα καθόλου εύκολο αν αναλογισθεί κανείς το μέγεθος του. Κατά την Πέμπτη ή την Παρασκευή πριν την μεγάλη Αποκριά τον σιρόπιαζαν κι έκοβαν τις άκρες για τα παιδιά, προσέχοντας να μη χαλάσουν τα μεσαία κομμάτια, τη “μαργαρίτα”, που θα κερνούσαν την Κυριακή στους φίλους. Τον υπόλοιπο τον φύλαγαν στην “καρότσα”(ντουλάπι με ράφια και πόρτα με σήτα για αν αερίζεται μέσα στον χώρο υποδοχής, όπου συνήθως φύλαγαν τα γλύκά), στο κελάρι ή στο “μαγαζί”, ένα αποθηκευτικό χώρο κοντά στον “καλό το νουντά”.

Ο μπακλαβάς δεν καταναλωνόταν όμως ολόκληρος εκείνη την μέρα. Αρκετά κομμάτια μαζεύονταν σε μικρότερο σκεύος και παρέμειναν ανέγγιχτα ολόκληρη την επόμενη εβδομάδα μιας και ήταν περίοδος αυστηρής νηστείας -δεν τρώγονταν ούτε λάδι. Το Σάββατο του Αγίου Θεόδωρου, που ο περισσότερος κόσμος και κυρίως τα παιδιά μεταλέβαιναν και καταλύονταν το λάδι, ο μπακλαβάς αποτελούσε το όραμα όλων όσοι γύριζαν από την εκκλησία. Η νοικοκυρά, αφού “ξιντρουπιάζουνταν” σε τυχόν επισκέπτες, που λόγω της ημέρας δεν ήταν και λίγοι, διέθετε επιτέλους όσα κομμάτια περίσσευαν στα υπόλοιπα μέλη της οικογένειας, μικρά και μεγάλα. Τι τα θες όμως! Η υψηλή ποιότητα είχε χαθεί και αν δεν είχε υπάρξει μέριμνα να μπει αρκετό λεμόνι του ζου στο σιρόπι, το ποθητό αυτό γλυκό θα κατέληγε να φαγωθεί ζαχαρωμένο. Για πολλούς ανθρώπους της γενιάς μου η υπόθεση αυτή αποτελεί ακόμη αγιάτρευτο παιδικό τραύμα!

Άλλα γλυκά

Το κανταΐφι ήταν ένα άλλο συνηθισμένο γλυκό των ημερών της Αποκριάς, λιγότερο δύσκολο και ακριβό από το μπακλαβά βέβαια, γι’ αυτό και το προτιμούσαν οι  πιο άπειρες νοικοκυρές. Το βασικό υλικό, που ονομάζεται επίσης κανταΐφι, το διέθεταν στην κοζανίτικη αγορά οι λεγόμενοι Αριφήδες και αργότερα ο Κάντζιος, ο Χαζηδαβιδ καθώς και ο Κορδόσης και ο Πήτας, που εξακολουθούν να διαθέτουν το προϊόν στην αγορά μέχρι και σήμερα.

Σε πολλά σπίτια πάλι παρασκεύαζαν και  σαραγλί , το οποίο στην Κοζάνη αποκαλούσαν και “σουφρουτό” λόγω του τρόπου με τον οποίο του έδιναν την τελική μορφή, με τη βοήθεια του τόσο χρήσιμου στη μαγειρική(και όχι μόνο) “κλώστη”(πλάστη). Το γλυκό αυτό περιείχε βέβαια όλα τα υλικά του μπακλαβά αλλά γινόταν σε μικρό ταψί και κατά συνέπεια δεν απαιτούσε τόσα υλικά ούτε και τόσα φύλλα. Γι αυτό θεωρούνταν πιο πρόχειρο και ό,τι πρέπει για να καλύπτει τις οικογενειακές διεκδικήσεις σε σιροπιαστό.

Απόσπασμα από το Βιβλίο “Γεύσεις από παλιά Κοζάνη”

Ματίνα Τσικριτζή Μόμτσιου

Φανή Φτάκα  Τσικριτζή

Γιατί ποια σοβαρή θα γεννούσε τον πρώτο της γιο Κυριακή Μεγάλης Αποκριάς! Εμ αναγκάζει τις μοίρες να έρθουν να της το μοιράνουν μέσα σε φιλουρίδια και φωτιές. Εμ κάθεται τεντωμένη λεχώνα στην κλινική χρονιάρα μέρα, με την Κοζάνη έξω να καίγεται και τους συγγενείς της κούρπιτου.

Είναι σαν να της λέν οι δικές της οι μοίρες «Έλεος πια! Πέρνα και μια Απουκρά χωρίς να ρίχνεσαι στς Φανοί και στα Κέντρα!»

Δίκιο είχε! Αλλά τι να κάνουμε… Το πεπρωμένο φυγείν αδύνατον. Το οποίο ήθελε κάποιες από μας να γεννηθούμε στον Αυλιώτη ή στ΄ Λάτσκ του Πηγάδ΄  ή στα Βλάθκα, και να στεκόμαστε από μικρά κορίτσια να κοιτάμε μαγνητισμένες τη φωτιά και τους άντρες που τραγουδούσαν και χόρευαν γύρω της. Και τις γυναίκες να συμμετέχουν μόνο σαν «βοηθητικό προσωπικό» κουβαλώντας μεζέδες. Ή να ράβουν τουαλέτες και να πηγαίνουν στους χορούς, κρεμασμένες στο μπράτσο του άντρα τους.

Καρναβάλια δεν υπήρχε περίπτωση να μην μας κάνουν  πάντως όσο ήμασταν παιδιά. Άμα είχες μπαμπά ράφτη πιθανόν να σε έντυναν πατόκορφα εφημερίδα (εμπνευσμένο!) με παλιά φύλλα της «Μακεδονίας»  που διάβαζαν οι πελάτες. Εναλλακτικά θα σου φορούσαν τη στολή της τσιγγάνας και σε σένα αλλά και στο 80% περίπου των κοριτσιών εκείνης της γενιάς. Καμιά δεν έμοιαζε με καμιά άλλη βέβαια (ούτε και με τσιγγάνα εννοείται), καθώς οι μάνες εξαντλούσαν τη φαντασία τους και την παρακαταθήκη υλικών στο κάθε σπίτι: εμπριμέ φούστα θείας Ζωίτσας, λιμπαντές γιαγιάς Χιόνους, μαντίλι λειψιάνικο τις οίδε από ποια, κολιέ, βραχιόλια και λοιπά τσιγκαλίδια απ’ το Νιάημερο.

Και αργότερα έρχονταν τα παιδικά μπαλ μασκέ (τάλιρο η κάρτα και κωκ η αντιπαροχή) με άσωτη σκόνη και ιδρώτα από τα τρεχαλητά. Με διαγωνισμούς καλύτερης στολής – όπου νικούσαν πάντα κάτι παιδιά αξιωματικών που καμπάρντιζαν τα κουστούμια τους, τα ραμμένα από φιγουρίνια. Ποτέ οι τσιγγάνες. Αλλά μια χαρά περνούσαν κι αυτές.

Κι εκείνη η γενιά που μεγάλωσε μαθαίνοντας να πορεύει, να αυτοσχεδιάζει, να εφευρίσκει τη διασκέδασή της, εκείνη η γενιά που λάτρεψε την Αποκριά του τόπου της και την είδε να σέρνεται την περίοδο της Χούντας, πέρασε στην αντεπίθεση με τη Μεταπολίτευση.

Και θέλησε να την ξαναζωντανέψει. Γιατί πολύ είχε στερηθεί την ελευθερία της και δεν άντεχε άλλα δεσμά πουθενά. Ούτε στο λόγο, ούτε στη συμπεριφορά, ούτε στην εμφάνιση, ούτε στην έκφραση, ούτε στο γλέντι.

Νέοι άνθρωποι λοιπόν όρμησαν και κατέλαβαν τα πάντα.

Κατέβηκαν στην Παρέλαση μπαίνοντας σε ρόλους που τους επέλεγαν οι ίδιοι, μεταμφιεσμένοι αλλά χωρίς μάσκα, και σπάζοντας την πανοπλία που τους είχε φορέσει  η επταετία καθώς και η κοινωνία η ίδια. Άντρες που η παρουσία τους δεν ξάφνιαζε κανέναν, αλλά και γυναίκες που γκρέμιζαν ένα ακόμη κατεστημένο.

Το εστιακό σημείο παρέμειναν πάντα οι Φανοί. Εννοείται. Εκεί φάνηκαν και οι μεγάλες διαφορές από τις προ δικτατορίας εποχές, οι οποίες αντανακλούσαν τις σαρωτικές αλλαγές που πλέον συντάραζαν τα πάντα και παραμέριζαν παλιά ήθη και πρακτικές. Φρέσκος αέρας φύσηξε κι εκεί, γκρεμίζοντας στερεότυπα και διεκδικώντας μια θέση για όλους και όλες σ’ αυτό το πανηγύρι των αισθήσεων.

Όχι πια μόνο με τους άντρες στους βασικούς ρόλους.

Όχι μόνο με τους παλιούς «που ξερν καλύτερα»

Όχι μόνο με λίγους κοινωνούς στον κύκλο, κι όλους τους άλλους, τους «ξένους», να κάθονται απ’  όξω να κοιτούν.

Με όλους.

Με άντρες και γυναίκες.

Με μεγαλύτερους, με νεότερους και με παιδιά.

Με ντόπιους και επισκέπτες.

Χωρίς διαχωριστικά και ταντσταριές!  Όμορφα και χαλαρά.

Πώς αλλιώς θα μπορούσε να γιορταστεί μια τόσο σημαντική στιγμή στο γύρισμα του χρόνου, όπου ανταμώνονται όλες οι γενιές; Πώς αλλιώς θα  μπορούσες αν το ήθελε η ψυχούλα σου να γίνεις πιο σιουρδουντάμαρου κι απ’ τα παιδιά σου;

Κι απ’ τα εγγόνια σου ακόμα;

Και πώς αλλιώς θα μπορούσες να ανταμώνεσαι με εκατοντάδες ανθρώπους γύρω από το Φανό και να τραγουδάς τα «ξινέντραπα», γυναίκα εσύ, κοιτώντας με γελαστά μάτια τα ξαναμμένα πρόσωπα ολόγυρα στο κύκλο.

Χωρίς καμιά από τις ηλίθιες αναστολές με τις οποίες έχουν φορτώσει το φύλο σου αιώνες καταπίεσης.

Κι αν τώρα φαίνεται αυτονόητο πως όλοι και όλες μπορούν να συμμετέχουν επί ίσοις όροις χωρίς να φοβούνται πως υπερβαίνουν τα εσκαμμένα, δεν ήταν εύκολα τα πράγματα τον πρώτο καιρό, εκεί γύρω στη δεκαετία του ΄80, που κάποιες νέες τότε γυναίκες, χαρακτηριζόμενες ανέτως τσιόρμανοι από τον περίγυρό τους, τολμούσαν να παν στο Δημαρχείο να λάβουν μέρος σε «συσκέψεις» για την Παρέλαση. Μια απ’  αυτές μάλιστα την πρώτη φορά που άνοιξε την πόρτα, πάγωσε ουδι έτσι και κόντεψε να κάνει μεταβολή επί τόπου και να πάει να τηγανίσει κάνα αυγό, όπως όφειλε να κάνει τότε λόγω φύλου. Στην μεγάλη την αίθουσα ήταν θρονιασμένοι γύρω –γύρω καμιά εικοσαριά ηλικιωμένοι άντρες, με τραγιάσκες, τσιγάρες, μεγάλη αυτοπεποίθηση και κατεβασμένα μούτρα για περισσότερο κύρος.

Καλησπέρα σας

Καμιά απάντηση – σιγά το πρόσωπο!

Αρχίζει η σύσκεψη. Καρτεράει ο τσιόρμανος να βγουν τίποτα σημειώσεις από τίποτα ντοσιέ,… μπρε!

Να… ρωτήσω κάτι; (στον Πρόεδρο)

Βεβαίως.

Πόσα θα είναι τα άρματα;

Όσα θέλτς!

Α! Διαστάσεις;

Όσου θέλτς!

(Σποραδικά γέλια)

Κι… πόσ΄ απόστασ’ θα κρατούμι απ’  τουν προυηγούμινου;

Όση θέλτι!

(Ομαδικά γέλια)

Τι να πω… Κι πόσην ώρα μπουρούμι να ρίχνουμέστι μπρουστά στς Ιπίσημοι;

Όσου θέλτι!

(Τρανταχτά γέλια)

Τι μήνυμα ελάμβανε εκείνη την ώρα αυτή η άσχετη εισβολέας στο κέντρο λήψης αποφάσεων για τα πιο σπουδαία έθιμα του τόπου της;

Βασικά…. «Σπίτς!»

Αμ δε!

Ευτυχώς!

Δεν λέω! Αλησμόνητα τα Χριστούγεννα των παιδικών μας χρόνων εκεί γύρω στα sixties…

Και τα γιαπράκια φαίνονταν νοστιμότερα – εμ τα λάχανα δεν είχαν λίπασμα, εμ ο κιμάς ήταν στουμπισμένος με το τσεκούρι. Άσε που τα περίμενες πώς και πώς μετά τη νηστεία με τα σπανακόρυζα και τα πρασόρυζα.

Και τα «αρχουντάθκα» τα γλυκά φάνταζαν πιο λαχταριστά, καθώς τον υπόλοιπο χρόνο φυλάγονταν διπλοκλειδωμένα και ήταν προσπελάσιμα μόνο με ακροβατικά και σκαρφαλώματα στα ψηλά τα ντουλάπια.

Και η αίσθηση της αναμονής για τα Κόλιαντα έμοιαζε πιο δυνατή – ευκαιρία για να φάμε κάνα μανταρίνι αλλά και να μαζέψουμε κάνα φράγκο να πάμε να το επενδύσουμε σε «αγοραστά» παιχνίδια, ίσως και κάποια φθηνά τσιγκαλίδια.

Και η ευχαρίστηση να φοράς κάτι καινούργιο είχε άλλη δύναμη, σε εποχές που το βασικό style ήταν οι μεταποιήσεις, με μοδίστρα μεροκάματο. Χόρταινε το μάτι σου να βλέπεις το ίδιο ύφασμα να περνάει επί μια δεκαετία από τους γονείς στα παιδιά κατά σειρά ηλικίας, κι ύστερα ίσως σε κανένα ξαδελφάκι.

Και το Χριστουγεννιάτικο δέντρο τύχαινε πιο θερμής υποδοχής, έστω κι αν έβγαινε κατατσαλακωμένο από την αποθήκη και στολίζονταν με τις ίδιες μπάλες στην ίδια διάταξη κάθε χρόνο, και τα βαμπάκια στα κλαδιά. Αργότερα βγήκε κι εκείνη η «αράχνη» που τη χειρίζονταν οι μάνες με αποφασιστικότητα και ηρωισμό, κι ας ήξεραν ότι θα είχαν δυο μέρες φαγούρα μετά.

Και περίσσευε η χαρά να βλέπεις τον πατέρα σου όλη μέρα σπίτι, χαλαρό και χαρούμενο, αφού είχε ψοφήσει στη δουλειά για να σώσει όλες τις υποχρεώσεις του στο μαγαζί, στο χωράφι, στο γιαπί ή στο παζάρι μέχρι αργά την παραμονή. Για να δικαιούται δυο μέρες ξεκούρασης με τη γυναίκα και τα παιδιά του.

Και χοροπηδούσε η καρδιά σου όταν κατέφθαναν οι ξενιτεμένοι ή οι αδειούχοι φαντάροι κι έκαναν να λάμπουν τα μάτια των μανάδων και να γελούν ως και τα αυτιά τους. Χωρίς πολλά φιλιά και αγκαλιάσματα. Δεν είναι βλέπετε το φόρτε των Κοζανιτών να «πιάνονται».

Άσε πια και τη γυαλάδα στα μάγουλα, στα μαλλιά, στο σβέρκο, στα χέρια και κυρίως στα ποδάρια  των μελών της οικογένειας, καθότι ξιγαργαλίζουνταν όλοι με το καλό το Χριστουγεννιάτικο το μπάνιο κι έφευγε η ζγκούρα που μάζευαν απ’ τα σοκάκια.

Όλα νόστιμα, λαμπερά, όμορφα κι επίσημα.

Δε λέω…

Αλλά κι αυτό το κρύο της αρκούδας, βρε παιδιά, αξέχαστο!

Ψ-Ο-Φ-Ο-Σ!

Όπου και να πήγαινες, όπου και να βρισκόσουνα, ό,τι και να έκανες… περνούσες από το στάδιο του απόλυτου ξεπαγιάσματος.

Στην προετοιμασία του σπιτιού θες; Ντάμπαρα ανοιχτά όλα, πόρτες και παράθυρα, και τα χέρια μέσα στα νερά, τις βούρτσες  και τα σφουγγαρόπανα. Ό,τι διέθετε από στρωσίδι το σπίτι ανέμιζε στα μπαλκόνια. Ό,τι σεμέν, τραπεζομάντιλο, πετσέτα, πετσετάκι, πιαστράκι θα κοσμούσε το Χριστουγεννιάτικο οικιακό σκηνικό ήταν πλυμένο, ξιγαργαλτσμένο κι απλωμένο στα σκοινιά. Κόκκαλο! Με τα λιλίτσια να κρέμονται από κάτω. «Βγες ψίχα να μαζώξς τα πλυμένα!» Με τι χέρια παιδιά; Δεν λυγούν τα ξιπατουμένα, είναι στα όρια της ολικής αναισθησίας!

Στα κόλιαντα θες; Αξημέρωτα έπρεπε να σηκωθείς να αναγγείλεις την γέννηση του Χριστού, γιατί άμα πήγαινες κάπως αργότερα σ’  έλεγαν «Σώθκαν τα κόλιαντα!» Μόνα τους φυσικά τα παιδιά, ηλικίες συνήθως 8-9 οι αρχηγοί της αποστολής, άντε βαριά μέχρι τα 10, διότι αν ήσουνα και λίγο τρανύτερη κινδύνευες να σε ευχηθεί καμιά χουλέρα οικοδέσποινα: «Άιντι κι τ χρον μι του γαμπρό!» Οι μεγαλύτεροι δε όλο και κάποιο μκρο θα σβάρνιζαν, που θα άρχιζε ήδη να τζιαουνίζει από το τρίτο σπίτι.

Άμα λέμε ψόφος όμως, εννοούμε ΨΟΦΟΣ! Θα μου πείτε δεν σας φορούσαν τίποτα ισοθερμικά; Απαραιτήτως! Ειδικά στα κορίτσια. Φούστα με σούρα στη μέση σαν αλεξίπτωτο (για να μπαίνει καλά από κάτω ο χιονιάς που τ’ αρνάκια παγώνει), κάλτσες τρουακάρ ως το γόνατο, παπούτσια κρεπ στραβοπατημένα από κάποια τρανύτερη πρώην ιδιοκτήτρια, παλτό ξετιναγμένο τιφτίκ΄ (ίσως της ίδιας ιδιοκτήτριας μεταποιημένο) κασκόλ δεμένο γύρω από το κεφάλι και κόμπο στο σαγόνι. Με μελανιασμένα χέρια και κρυοπαγήματα στα ποδάρια γυρνούσαμε στο σπίτι μετά από 4-5 ώρες περιφορά στης Κοζάνης τα σοκάκια. Ούτε στο Αλβανικό!

Αυτές που ήταν να τς κλαιν οι γκουγκανιές πάντως ήταν οι γυναίκες.

Το σκηνικό κάθε χρόνο το ίδιο.

Χιόνια στο Καμπαναριό (φρέσκα), και πάγος στους δρόμους. Βουνά και τα φτυαρισμένα λίγκαβα χιόνια εκατέρωθεν.

Οι Κοζανίτισσες δέσποινες είχαν ήδη ξεπλατιστεί κανένα δεκαήμερο σε ιερά χουσμέτια, και είχαν ήδη ψοφήσει να γεμίζουν τα τσουκάλια, τα ταψιά, τα φανάρια, τα κελάρια, τα μπουντρούμια …. με άσωτο χοιρινό κάθε μορφής και κατεργασίας: κουκουλουμένο σε γιαπράκι, ψητό, τηγανιά, λουκάνικα, τσιγαρίδες, πηχτή, λίγδα, καβουρμά και ότι άλλο πλούσιο σε χοληστερίνη μπορείτε να φανταστείτε.

Είχαν επίσης κάνα-δυο βράδια που ξεκούραζαν το κορμάκι τους στρωματσάδα με το σύζυγο σε κανένα παγωμένο χωλ, γιατί στο κρεβάτι τους κοιμούνταν οπωσδήποτε κάποιοι φιλοξενούμενοι διαφόρων βαθμών συγγενείας. Ο Ξένιος Ζευς μάλλον στην Κοζάνη θα γεννήθηκε!

Πλην όμως αξημέρωτα την Πρώτη μέρα ντύνονταν να παν στην εκκλησιά. Φορούσαν τα καλά τα μπόια και τις μπλούζες από μέσα, παλτό και μαντίλι στο λαιμό, δαχτυλίδια που δυσκολεύονταν να μπουν στα πρησμένα από τα νερά τίμια δάχτυλα, νάϋλον κάλτσες στα ποδάρια και τακούνια!

Άιντε να κάμεις τη διαδρομή μέχρι τον Αη-Νικόλα πάνω στο γυαλί! Τικ-τικ-τικ, δυο εκατοστά το βήμα. Και να μοιράζεις ταυτόχρονα καλημέρες και ευχές στις υπόλοιπες τακουνοφόρες πατινέρ.

Καλμέρα Κικίτσα!

Ισύ είσι Ρούσα; (πού να την αναγνωρίσει μέσα στο έρεβος!) Καλμέρα, χρόνια πουλλά. Ια είπα να πάου ν’ ανάψου ένα κερί κι να γυρίσου να βάλου τραπέζ΄. Θα σκουθούν κι θα χαλέψν κάνα γιαπράκ΄ για πρόφτασ΄…

Κι γω θέλ΄ να γυρίσου μι ν ώρα μ γιατί καρτιρώ του συμπιθιρό – γυρνάει απού μένα μετά ν ικκλησιά κι χράζει να τουν βγάλου μιζέν. Μούγκι να μη σκουθούν τα λυκούλια κι χιρίσν να τρων τα γιαπράκια μι τα χέρια μέσα απ’ του τσκάλι, κι μι τα λιακατίσν! (Πρόκειται για ΜΗ καταγεγραμμένο έθιμο της πόλης, η κατανάλωση δηλαδή στα όρθια της πρώτης σειράς με τα χέρια – σαν φουντάνια).

Έχς κόσμουν σπίτι;

Ναι! Ήρθαν κι οι Αθηναίις ιπρουχτέ…. Ουχ-ουχ-ουχ! Ααα!

Σιγάααα! Του νου σ μη γριντουθείς! Έλα να σι τσακώσου….

Το πρωτάθλημα είχε και δεύτερο και τρίτο γύρο. Γάμοι τη Δεύτερη μέρα και επισκέψεις σε εορτάζοντες όλες τις ημέρες γενικώς, με τα μπουκάλια το βερμούτ στα χέρια. Ο βαθμός δυσκολίας όμως ήταν μικρότερος διότι κατ’  αρχάς η ενδυμασία περιελάμβανε γούνινο παλτό ή αλεπού στο λαιμό, κατά δεύτερον δε και κυριότερο υπήρχε σύζυγος στο πλευρό για να πιαστούν αλαμπρατσέτα. Όταν καταργήθηκαν τα χιόνια, καταργήθηκε και το συγκεκριμένο πιάσιμο.

Θα μου πείτε αυτά τα Χριστούγεννα που γιορτάζουμε παρέα με τις μύγες τα τελευταία χρόνια είναι καλύτερα;

Ντιπ!

Αλλά κι εκείνο το μελάνιασμα από τον ψόφο, μέσα κι όξω απ’ το σπίτι, δεν παλεύονταν παιδιά.

Και να μην βρίσκουμε ανακούφιση ούτε στο κρεβάτι, γιατί πάγος ήταν κι εκεί μέσα. Τσιτσιούργιαζάμι κάνα μισάωρο κουκουλουμένοι πάτον κορφή σε στάση εμβρύου, μέχρι να ζεσταθεί από την ανάσα μας ο αέρας ανάμεσα στις κουβέρτες και τα παπλώματα.

Τυράννια!

Γι’ αυτό θα βροντοφωνάξω:

Ζήτω στα παντελόνια, τα ζιβάγκο, τα μπουφάν και οι μπότες!

Ζήτω η Τηλεθέρμανση!

Γράφει η Ματίνα Τσικριτζή Μόμτσιου

Φωτογραφία: Σούλα Παλέντζα

Ξεκίνησε με τρομακτικές μεταμφιέσεις και αγερμούς όπως σε όλα σχεδόν τα αγροτικά καρναβάλια, δέχτηκε επιρροές από τον αστικό τρόπο εορτασμού της σε άλλους τόπους, σιγά-σιγά έγινε πιο ανοιχτή και συμμετοχική, χάνοντας ταυτόχρονα κομμάτι της παλιάς τελετουργικής φύσης της και προσλαμβάνοντας στη θέση της όλο και περισσότερα στοιχεία αναψυχής.

Κι έφτασε μέχρι τις μέρες μας. Αλλάζοντας συνεχώς μορφές για να «ντύσει» τις ανάγκες της κάθε καινούργιας κοινωνίας. Προσθέτοντας ομαλά, σταδιακά και ασυναίσθητα τις περισσότερες φορές κάποια νέα στοιχεία και απορρίπτοντας ξεπερασμένες πρακτικές.

Κράτησε όμως τον συνεκτικό ιστό της.

Τη λαϊκή της υπόσταση.

Μια στέρεα βάση για να πατήσει πάνω της και λειτουργήσει ως γιορτή της ανατροπής, της διαφυγής από την κανονικότητα, της αμφισβήτησης κάθε μορφής εξουσίας, της κατάργησης των συμβάσεων και των ταμπού.

Κι ύστερα ήρθε η Πανδημία!

Κι ενώ μέχρι τότε οι οποιεσδήποτε αλλαγές έμοιαζαν σαν ανεπαίσθητα γλιστρήματα στην περιφέρεια του πλέγματος των Αποκριάτικων εθίμων, το 2020 έφερε ένα ξεντράνταγμα! Σε όλο το φάσμα του λαϊκού πολιτισμού, όχι μόνο στην Αποκριά.

Θα μου πείτε εδώ ξεντραντάχτηκε όλη η υφήλιος! Κάθε πλευρά ανθρώπινης δραστηριότητας, οικονομική, κοινωνική, υγειονομική, εργασιακή, εκπαιδευτική…  ψάχνει τις ισορροπίες της. Κι εσύ κοιτάς το λαϊκό πολιτισμό;

Ο λαϊκός πολιτισμός είναι η βαθιά ψυχή του κάθε τόπου. Είναι ο συνεκτικός ιστός, το υφάδι της κάθε κοινότητας. Είναι ο τομέας που καταφέρνει να εξασφαλίσει μια διαχρονικότητα ζωής και μετάβασης από τη μια μορφή κοινωνίας στην άλλη. Ένα όχημα μέσα από το οποίο παραδίδονται γνώσεις, ήθη, πρακτικές, έθιμα, αξίες, γλώσσα, τέχνη, αισθητική στην επόμενη γενιά. Κι εκείνη θα κρατήσει όσα της ταιριάζουν και θα βάλει στην άκρη τα υπόλοιπα. Ο λαϊκός πολιτισμός είναι η συνέχεια που μας χρειάζεται για να πατούμε και να κάνουμε άλματα προς την κάθε νέα εποχή. Μια συνέχεια που αποτελεί χώρο ασφάλειας και ισορροπίας ιδιαίτερα για τον μέσο άνθρωπο του 21^ου αιώνα, ο οποίος βλέπει γύρω του ιλιγγιώδεις αλλαγές και τρέχει αλαφιασμένος να τις ακολουθήσει.

Η Αποκριά κοντά στους άλλους ρόλους που επιτελούν όλα τα λαϊκά έθιμα κρατάει για τον εαυτό της και έναν ακόμη, μοναδικό και αναντικατάστατο. Αυτόν  της κοινωνικής βαλβίδας ασφαλείας μέσω της οποίας οι άνθρωποι εκτονώνουν τις καταπιεσμένες τους ανάγκες. Με έναν τρόπο ξέφρενο και αχαλίνωτο είναι αλήθεια, απόλυτα αποδεκτό όμως στο συγκεκριμένο γύρισμα του χρόνου, όπου ξαναγεννιέται η φύση. Μια μετάβαση που κουβαλάει από τα βάθη των αιώνων ποικίλα φαλλικά και γονιμικά σύμβολα, «νομιμοποιώντας» τις απροκάλυπτες σεξουαλικές αναφορές σε τραγούδια, μεταμφιέσεις, θέματα σάτιρας. Πρόκειται δηλαδή για μια «θεμιτή» παράβαση της κανονικότητας. Λες και είναι η Αποκριά μια επινόηση της κοινωνίας για να πετύχει την αυτοσυντήρησή της.

Τρία χρόνια αυτή η βαλβίδα ασφαλείας δεν λειτούργησε.

Φέτος γίνεται η επανεκκίνηση.

Με πολλές επιφυλάξεις γύρω από το αν θα ανταμώσουμε την Αποκριά του 2019 κι αν θα ξαναπιάσουμε το νήμα από εκεί που το αφήσαμε.

Δύσκολο. Γιατί πρέπει πρώτα να εξαφανιστεί ο φόβος.

Ο φόβος να μπούμε στα Στέκια των Φανών όταν έχουν πολύ κόσμο. Με τις μάσκες να κρύβουν, χαμόγελα, γέλια και κυρίως εκφράσεις προσώπου, που κεντάνε την επικοινωνία.

Ο φόβος μήπως πιούμε καμιά κούπα παραπάνω κι αρχίσει να ελευθερώνεται η συμπεριφορά μας προκαλώντας … όλες τις μεταλλάξεις!

Ο φόβος μήπως πιαστούμε με άγνωστα χέρια στο χορό και ανταλλάξουμε ιούς!

Ο φόβος μήπως ξεχαστούμε τραγουδώντας τον Παπά τον Ραγκαβέλα και στριμωχτούμε λίγο παραπάνω στους κύκλους των τραγουδιστών.

Ο φόβος του συνωστισμού μπροστά στα κεραστάρια, όπου καρτερούν τα κιχιά ζεστά και λαχταριστά.

Ο φόβος να αγκαλιάσουμε αγαπημένους ανθρώπους που έχουμε να τους δούμε χρόνια. Που τους πλησιάζουμε με λαμπερά μάτια και γελαστά πρόσωπα για να σταματήσουμε σε απόσταση δέκα πόντων με τα απλωμένα χέρια να πέφτουν αμήχανα: «Τι γίνεται;» Τι να γίνεται… Παγωμάρα…

Ο φόβος να συμμετάσχουμε στο πανηγύρι της Παρέλασης. Κυρίως εκεί κοντά στο Εκκλησάκι, την ώρα της αναμονής. Που αν δεν το ζήσεις δεν νιώθεις τι εννοούμε όταν λέμε πως την Κοζανίτικη Αποκριά την κάνει ο κόσμος. Απόλυτη αναρχία. Ανάκατες μουσικές, ανάκατα πληρώματα από όλα τα άρματα, ανάκατες πόζες και φωτογραφίες. Κόσμος να πααίν΄ σιαπάν-σιακάτ καρτερώντας την έναρξη! Διορθώματα τελευταίας στιγμής στολών και μακιγιάζ. Τρακ των πρωτοεμφανιζόμενων! Κρασί «γιατί αλλιώς πώς θα ιρμηνεύσουμι!» Φωνές, οδηγίες, κασμέρια, γέλια…

Σιουρτζμός!

Άντε τώρα να το στριμώξεις σε πρωτόκολλα όλο αυτό…

Οι φετινές Αποκριές αποτελούν ένα μεγάλο στοίχημα για την πόλη μας. Καλούνται να μετρήσουν όχι μόνο τη δυναμική και την αντοχή των εθίμων που την συναπαρτίζουν αλλά και την κοινωνική συνοχή. Να αποδείξουν με άλλα λόγια πως οι κοινωνίες μπορούν να μην ελέγχονται πιά μέσα από το φόβο και τη συμμόρφωση όπως έγινε αναγκαστικά τα τελευταία τρία χρόνια, αλλά να αυτορυθμίζονται μέσα από την εκτόνωση.

Όταν όμως βλέπεις τα ξενιτεμένα παιδιά της πόλης να έρχονται από κοντά κι από μακριά, να ανταμώνουν με τις παρέες τους κι όλοι μαζί να ξεχύνονται στους δρόμους, στις πλατείες και στα σταυροδρόμια των Φανών για να πανηγυρίσουν εκρηκτικά το τέλος του χειμώνα, … ε τότε αισθάνεσαι πως τίποτα δεν χάθηκε. Τα έθιμα καλά κρατούν. Και δυναμώνουν τον κοινωνικό ιστό.

Μόνο αντάμα να είμαστε.

Μη χαλνάτι του χουρό!

Είναι εντυπωσιακό το πόσα έθιμα και συνήθειες του Δωδεκαημέρου στην Κοζάνη παραδόθηκαν από γενιά σε γενιά, προσαρμοσμένα στις ανάγκες της κάθε καινούργιας κοινωνίας αλλά κρατώντας τον τελετουργικό τους πυρήνα.

Τα Χριστούγεννα είναι η γιορτή της αφθονίας. Η αντίληψη αυτή αποτυπώνεται τόσο στις αγορές που γίνονται αυτή την περίοδο όσο και στα εορταστικά τραπέζια. Τα εθιμικά εδέσματα ποικίλουν βέβαια ανάλογα με την ευημερία της κοινωνίας γενικά αλλά και την οικονομική ευρωστία της κάθε οικογένειας ειδικότερα, πάντα όμως ξεπερνούν κατά πολύ την συνηθισμένη καθημερινή διαβίωση.

Στα Κοζανίτικα σπίτια κυριαρχούσε πάντα και παντού το χοιρινό. Αναμενόμενο. Στις παλιότερες εποχές της οικιακής οικονομίας οπότε και παγιώθηκαν τα περισσότερα έθιμα, ήταν εκεί γύρω στη μέση του χειμώνα που ο οικόσιτος χοίρος έφτανε στην πλήρη ανάπτυξη, έτοιμος για να «θυσιαστεί» και στη συνέχεια να συντηρήσει τις πολυπληθείς οικογένειες όλο το χειμώνα. Παλιότερα αυτή η «θυσία» είχε έντονο τελεστικό χαρακτήρα και συνιστούσε το έθιμο της «γουρουνοχαράς», που τηρείται ακόμα και σήμερα σε κάποιες περιοχές της Βόρειας Ελλάδας, και όχι μόνο.

Πλήθος τα εδέσματα με βάση το χοιρινό. Τηγανιές, ψητά, λουκάνικα, σπληνάντερα, τσιγαρίδες … Βασιλιάς όμως ήταν εδώ και αιώνες ένας μεγάλο τέντζερης γιαπράκια, η πιο γνωστή σπεσιαλιτέ της πόλης, που σε διάφορες παραλλαγές τη μοιράζεται με όλα τα Βαλκάνια, με την Τουρκία κι άλλες χώρες της Ανατολής. Γίνονται με λάχανο τουρσί, την «αρμιά», η οποία ωριμάζει επί 40 μέρες σε ξύλινο καδί, είναι έτοιμη να χρησιμοποιηθεί τις παραμονές και να τυλίξει σε σφιχτά στρόγγυλα ντολμαδάκια τα βασικά συστατικά της γέμισης: κιμά, ρύζι, νεροκρέμμυδο και μπαχαρικά. Οι ντόπιοι πίστευαν και πιστεύουν ότι τα γιαπράκια συμβολίζουν το σπαργανωμένο νεογέννητο Θείο βρέφος, λόγω του σχήματος και της μορφής του. Ίσα με μισή μέρα ασχολούνται οι μαγείρισσες του σπιτιού με την προετοιμασία του φαγητού, τυλίγοντας πολύ μεγάλες ποσότητες, παλιότερα επειδή οι οικογένειες ήταν πολυμελείς, σήμερα επειδή περιμένουν τους ξενιτεμένους τους από μακριά κι από κοντά. Και στις δυο περιπτώσεις βέβαια τα γιαπράκια ήταν και ο βασικός μεζές για το κέρασμα των φίλων και των επισκεπτών, καθώς αποτελούν τον τέλειο μεζέ για το ντόπιο κόκκινο κρασί.

Ακόμα πιο πλούσια τα ελέη την Πρωτοχρονιά στο Κοζανίτικο τραπέζι, ώστε να εξασφαλιστεί τελετουργικά η αφθονία για όλο το χρόνο. Κι εδώ όπως και στην υπόλοιπη Ελλάδα κόβουν Αγιοβασιλιάτικη πίτα με φλουρί, τον λεγόμενο «παρά» στον τόπο μας. Η πίτα αυτή όμως δεν είναι γλυκιά. Είναι μια μεγάλη κρεατόπιτα που πάντα γινόταν σε στρογγυλό σινί, κόβεται ανήμερα Αϊ-Βασιλιού το μεσημέρι και αποτελεί το εστιακό σημείο των εθίμων της ημέρας.

Τα γλυκά σήμερα γεμίζουν τραπέζια και ψυγεία σ’ όλη τη διάρκεια των γιορτών, και το θεωρούμε φυσικό. Αν πάμε όμως κάποιες δεκαετίες πίσω θα βρούμε μικρότερη ποικιλία από κεράσματα, αλλά θα είναι βέβαια όλα σπιτικά. Στις πρώτες θέσεις έρχονται τα σαλιάρια και οι κουραμπιέδες οι ζεματιστοί, τοπικές σπεσιαλιτέ που πολύ τα τιμούσαν οι ντόπιοι, αλλά και οι κουραμπιέδες οι λεγόμενοι «άσπροι» για να ξεχωρίζουν από τους άλλους, τους πιο συνηθισμένους στην πόλη.

Κι εδώ βέβαια όπως και σ’ όλη την Ελλάδα το έθιμο της αγγελίας της χαρμόσυνης «είδησης» τόσο της Γέννησης του Χριστού όσο και της αρχής του Νέου Έτους κυριαρχεί εθιμικά και γλυκαίνει την ψυχή. Τα κάλαντα της παραμονής των Χριστουγέννων, «κόλιαντα» στον τόπο μας, κι εκείνα της Πρωτοχρονιάς, τα «σούρβα» σε μας, όσο κι αν έχουν αλλάξει καθώς παραδίδονται από γενιά σε γενιά εξακολουθούν να αποτελούν ένα από τα στοιχεία που θυμίζουν Χριστούγεννα πιο έντονα από οποιοδήποτε άλλο.

Παλιότερα οι μικροί καλαντιστές ξεκινούσαν αξημέρωτα με το σακούλι στο χέρι και «τουν τσιώκου», το ειδικό για την περίσταση ξύλινο σφυράκι, για να χτυπήσουν τις πόρτες και να τα πουν σε γνωστούς και αγνώστους. Τα χρήματα ήταν φυσικά το ισχυρότερο δέλεαρ, όσο λιγοστά και να φαίνονται με τα σημερινά κριτήρια. Παράλληλα όμως τα παιδιά μάζευαν κι άλλα κεράσματα, μανταρίνια, πορτοκάλια, φιρίκια καρύδια, ξυλοκέρατα και βέβαια τα γλυκά των ημερών.

Το βασικό εθιμικό φίλεμα όμως ήταν τα «κόλιαντα» μικρά ψωμάκια που γίνονταν με σκέτο ζυμάρι κι έπαιρναν συγκεκριμένη μορφή: «τς μπάμπους τα γυαλιά», «οχτάρια», «κλώσσις», (κοτσίδες), πέρδικες, αρνιά, γουρούνια, «τζουμανίκα» (ραβδί του τσοπάνου) ήταν τα πιο συνηθισμένα. Το πρώτο που παρασκεύαζαν, ένα κουλουράκι με σταυρό στη μέση, ήταν το «κόλιαντο της Παναγίας». Μόλις ψηνόταν το έβαζαν στα εικονίσματα, όπου και έμενε μέχρι την επόμενη χρονιά χωρίς να το πειράζει κανείς, αφού επρόκειτο για αντικείμενο αφιερωμένο στη Μητέρα του Θεού και κατά συνέπεια περιβεβλημένο με ιερότητα και κύρος.

Παραδόσεις παλιές και καινούργιες συναντιούνται συνεχώς σε τούτο τον τόπο στο γύρισμα του χρόνου, και κυρίως τα Χριστούγεννα. Στολισμένη, φωτεινή και λαμπερή η Κοζάνη περιμένει τα ξενιτεμένα της παιδιά αλλά και τους επισκέπτες της, που θα επιλέξουν να ζήσουν χειμωνιάτικα Χριστούγεννα φέτος και στην πόλη και στα γύρω χωριά και στα χιονοδρομικά κέντρα της περιοχής. Κουβαλώντας ζεστά ρούχα στις βαλίτσες και διάθεση για κάτι αλλιώτικο στην ψυχή τους!

ΚΕΙΜΕΝΑ Ματίνα Τσικριτζή – Μόμτσιου

ΠΑΙΖΟΥΝ Αγγέλα Δήμου – Ρούση Κώστας Καραματσούκας Βαγγέλης Δισλάκης

Ίσια μι τουν Αηλιά; Ακόμα παρά πέρα;

Αη-Βαλεντίνος έρχεται… θα φανεί.

Κι του νου σας!

Γιουρτάζουμι μούγκι στς 14 Φιβρουαρίου… Μπακιά δεν έχει!

ΚΕΙΜΕΝΑ: Ματίνα Τσικριτζή-Μόμτσιου

ΠΑΙΖΟΥΝ: Αγγέλα Δήμου – Κώστας Καραματσούκας – Βαγγέλης Δισλάκης

 Γράφει η Ματίνα Τσικριτζή Μόμτσιου, Διευθύντρια Σπουδών-Κέντρου Ξένων Γλωσσών Σύγχρονο

Σας επηρέασε το lockdown και οι ειδικές συνθήκες στην εκπαίδευση;

Δραματικά! Και με αρνητικό και με θετικό τρόπο. Η καθημερινότητα μας και η «κανονικότητα» της ανατράπηκε τελείως. Πάθαμε και μάθαμε. Τα όσα μάθαμε όμως είναι ανεκτίμητα.

Ποια ήταν τα αρνητικά σημεία της κατάστασης για τα Κέντρα Ξένων Γλωσσών;

Δεν μπορώ να μιλήσω για όλους τους συναδέλφους, αλλά εμάς μας δυσκόλεψε κυρίως η αποστασιοποίηση. Αλλιώς ήμασταν μαθημένοι. Η ανάγκη για κοινωνικές επαφές, για σωματική εγγύτητα, για αυθόρμητη εξωτερίκευση συναισθημάτων είναι κομμάτι της ομαλής ανάπτυξης των παιδιών ιδίως στην εφηβεία. Η ανάγκη για ομαδική ζωή με λίγα λόγια. Την ανάγκη αυτή την εξυπηρετούσε και το σχολείο και τα δικά μας Κέντρα φυσικά. Δυσκολευτήκαμε πολύ να «συμμαζευτούμε» και να κρατήσουμε αποστάσεις από τα παιδιά μας ή να τους υπενθυμίζουμε να τηρούν τα μέτρα προστασίας.

Προσαρμοστήκατε εύκολα;

Όχι εύκολα αλλά γρήγορα. Βοήθησε σ’ αυτό και η προσαρμοστικότητα των παιδιών. Δεν ξέρω βέβαια τι θα γίνει αν υπάρξει ένα νέο lockdown, το οποίο θα οδηγήσει πάλι τον κόσμο στα σπίτια του. Όσο και να υπάρχει ετοιμότητα για e-learning δεν γίνεται να κλείνουν τα σχολεία. Σύμφωνα με τον Η. Α. Patrinos, Διευθυντή στον Τομέα της Εκπαίδευσης της World Bank,  1.5 δισεκατομμύριο παιδιά βρέθηκαν εκτός σχολείων σε 175 χώρες από τις 10 Απριλίου, πράγμα που δημιούργησε μεγάλη ανησυχία σχετικά με τις μακροπρόθεσμες επιπτώσεις στις επιδόσεις και τη μάθηση των μαθητών.

Δεν είναι εύκολο να μαθαίνει κανείς από το σπίτι του. Το νιώσαμε πολύ καλά αυτό ο κάθε δάσκαλος κι η κάθε δασκάλα χωριστά στη δική τους εκπαιδευτική μονάδα

Πώς πιστεύετε ότι θα εξελιχθούν τα πράγματα και ενόψει της νέας σχολικής χρονιάς, καθώς θα πρέπει να ζούμε με τα μέτρα προστασίας αλλά και το φόβο του ιού;

Το τελευταίο δίμηνο της καραντίνας υπήρξε καθοριστικό για τη νέα πορεία που πρόκειται να ακολουθήσει η εκπαίδευση στη χώρα μας. Κι ενώ διαθέταμε πάντα σημαντικά όπλα στον τομέα του e-learning, (τουλάχιστον στο χώρο μας, στα περισσότερα από τα σχολεία δηλαδή που υπηρετούμε την ξενόγλωσση εκπαίδευση),  η καραντίνα επιτάχυνε την είσοδό μας στο επόμενο στάδιο της εξέλιξης της διδασκαλίας ξένων γλωσσών. Η Μεικτή Εκπαίδευση, γνωστή διεθνώς ως Blended Learning απογείωσε την αποδοτικότητά της. Κινηθήκαμε στην αρχή κάπως διστακτικά αλλά πολύ γρήγορα με μεγάλη αυτοπεποίθηση, περνώντας από τη φυσική τάξη στη  σύγχρονη και την ασύγχρονη εκπαίδευση κι ύστερα πάλι στη φυσική τάξη. Χωρίς να σταματήσουμε να τη συνδυάζουμε πια με το e-learning.

Έχουμε διαπιστώσει όλοι πλέον ότι οι περισσότεροι γονείς έχουν γίνει θερμοί υπέρμαχοι της φυσικής τάξης. Κατά την γνώμη σας είναι τόσο διαδεδομένη αυτή η προτίμηση όσο φαίνεται; Είναι δικαιολογημένη;

Πράγματι δεν βλέπεις σήμερα παρά ελάχιστους γονείς που θα ήθελαν να συνεχιστεί η εκπαίδευση των παιδιών τους από τα παιδικά δωμάτια και τα σαλόνια. Αν επιβληθεί από κάποια πολύ αρνητική συγκυρία το βλέπουν σαν αναγκαίο κακό. Όχι την επιθυμητή λύση.

Δικαιολογημένη απόλυτα αυτή η προτίμηση.Για τα Κέντρα Ξένων Γλωσσών μάλιστα υποστηρίζεται και από την παιδαγωγική επιστήμη αλλά και από την εμπειρία όλων των εμπλεκομένων.

Τι το ιδιαίτερο έχει η διδασκαλία ξένης γλώσσας;

Πολλά. Πρωτίστως όμως επειδή ασχολείται με την εκμάθηση της γλώσσας, η οποία συνιστά μια φυσική διαδικασία, μια κοινωνική δεξιότητα, και κυρίως το βασικό  εργαλείο επικοινωνίας. Άρα χρειάζεται συνομιλητές. Πομπό και δέκτες. Κάποιον να στέλνει το γλωσσικό μήνυμα και κάποιους να το λαμβάνουν.  Γλωσσολογικά λοιπόν, η γλώσσα μαθαίνεται, εξασκείται, εξελίσσεται καλύτερα στο φυσικό της περιβάλλον, δηλαδή στην ομάδα.

Αλλά και από γενικότερη παιδαγωγική σκοπιά, η δύναμη της ομάδας στην κατάκτηση μαθησιακών καθώς και κοινωνικών στόχων είναι αδιαμφισβήτητη. Μέσα στην ομάδα όταν μαθαίνει κανείς κάτι, δε μαθαίνει μόνο αυτό. Όταν μαθαίνει αγγλικά σε μία τάξη π.χ. μαθαίνει επίσης να ακούει, να αναρωτιέται, να σέβεται το λάθος, να ενθαρρύνει, να συνεργάζεται, να διαχειρίζεται μια σύγκρουση, να υπερασπίζεται τη γνώμη του, να σέβεται τα όρια. Δεν κατακτώνται αυτές οι πολύτιμες δεξιότητες στην απομόνωση.

Αναφέρατε προηγουμένως τη Μεικτή Εκπαίδευση ή Blended Learning όπως είναι γνωστή η προσέγγιση στη διεθνή βιβλιογραφία. Μπορείτε να μας πείτε ποια είναι τα βασικά χαρακτηριστικά της;

Μπορούν να συνοψιστούν στα εξής:

1. χρήση online μορφών εκπαίδευσης
2. χρήση offline μορφών εκπαίδευσης (όπως π.χ. η δια ζώσης διδασκαλία)
3. χρήση σύγχρονων μορφών επικοινωνίας, με τους μαθητές να βρίσκονται σε άμεση επικοινωνία με την καθηγήτρια/γητή
4. χρήση ασύγχρονης επικοινωνίας, με αποστολή υλικού, το οποίο οι μαθητές μπορούν να επεξεργαστούν στο δικό τους χρόνο.
5. συνδυασμό αυτό-καθοδηγούμενης και συνεργατικής μάθησης

Το blended learning δηλαδή δεν χρησιμοποιεί απλά τις παραδοσιακές και τις εξ αποστάσεως δραστηριότητες, αλλά  συνδυάζει δοκιμασμένες παραδοσιακές μεθόδους μάθησης με καινοτόμες μαθησιακές προσεγγίσεις, με αποτέλεσμα τη δημιουργία συνεργατικού και δυναμικού πλαισίου μάθησης.

Ήταν το δώρο που μας έκανε ο covid. Το «ανοίξαμε»  και το αξιοποιήσαμε στο φουλ,  όταν ο ιός μας απέβαλε με το ζόρι από τη φυσική τάξη και μας ανάγκασε να χρησιμοποιήσουμε εργαλεία που τα είχαμε γνωρίσει ένα-ένα χωριστά αλλά που μέχρι τότε δεν τα είχαμε δοκιμάσει συνδυαστικά. Μεγάλη πρόκληση.

Εύκολη ή δύσκολη η φετινή χρονιά;

Τώρα για εύκολη, δεν φαντάζει. Ελπίζω να μην είναι και πολύ δύσκολη. Προσπαθούμε για το τελευταίο. Έχουμε κατανοήσει πώς πρέπει να συμπεριφερθούμε για να αποφύγουμε τη διασπορά του ιού και νομίζω ότι μπορούμε να το εφαρμόσουμε και στο επόμενο διάστημα. Θα λάβουμε όλα τα μέτρα που χρειάζονται, αποφυγή συγχρωτισμού, χρήση μασκών, χρήση αντισηπτικού και συνεχή καθαρισμό και φυσικό αερισμό του χώρων των σχολείων μας.

—

Θέλω να τονίσω ότι οι τεχνοφοβικοί δεν βοήθησαν ποτέ τον κόσμο να πάει μπροστά. Πάντα προσπαθούσαν να τον κρατήσουν στάσιμο. Ευτυχώς δεν τα κατάφεραν, ούτε θα τα καταφέρουν. Στην εκπαίδευση είναι φοβερά επιζήμιοι. Τους ακούς να απορρίπτουν κάθε καινοτομία και να εκλογικεύουν την δική τους πνευματική οκνηρία.

Οι φοβερές ανατροπές της περυσινής χρονιάς έκαναν ολοφάνερη την ανάγκη για πλήρη αξιοποίηση των εργαλείων της τεχνολογίας. Αρκεί να αναλογιστούμε τι θα γινόταν αν η πανδημία και το lockdown ενέσκηπταν 30 χρόνια νωρίτερα. Το απόλυτο ΤΙΠΟΤΑ! Μισή χρονιά χωρίς καμιά εκπαιδευτική δραστηριότητα.

Αυτό δεν σημαίνει ότι απορρίπτεται η δια ζώσης διδασκαλία. Είναι η πιο σπουδαία μορφή αλληλόδρασης στον συναρπαστικό κόσμο της μάθησης.

Τιμή στη φυσική τάξη.

Τιμή όμως και στην ηλεκτρονική διδασκαλία.

Και να είμαστε έτοιμοι να εφαρμόσουμε και τη δυναμική μεικτή εκπαίδευση.

Πρόκληση και μαγεία μαζί!

Η Ματίνα Τσικριτζή Μόμτσιου γεννήθηκε και μεγάλωσε στην Κοζάνη, όπου ζει και δραστηριοποιείται επαγγελματικά μέχρι σήμερα. Σπούδασε Αγγλική φιλολογία, Γαλλική φιλολογία και Νομική στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και Effective Leadership and Management in Education (Αποτελεσματική Ηγεσία και Διοίκηση στην Εκπαίδευση) στο Βρετανικό Open University. Έχει παρακολουθήσει επιπλέον μαθήματα διδακτικής και μεθοδολογίας στο Brighton University και μεγάλο αριθμό σεμιναρίων σε πολλά εξειδικευμένα θέματα  εκπαίδευσης. Συμμετείχε επίσης ως επικεφαλής της Ελληνικής ομάδας στο Ευρωπαϊκό πρόγραμμα Grundtvig (Socrates) με θέμα Language for Integration, το οποίο ασχολήθηκε με τη διδασκαλία σε μετανάστες της γλώσσας της χώρας υποδοχής, με σκοπό την ένταξή τους.

Το 1977 ίδρυσε μαζί με τον σύζυγό της Χρήστο Μόμτσιο το Κέντρο Ξένων Γλωσσών Σύγχρονο, στο οποίο επένδυσαν και οι ίδιοι και οι νεώτεροι διευθυντές του, σημαντικούς πόρους, χρόνο, φροντίδα και ενέργεια για 43 χρόνια μέχρι σήμερα.

Εκτός από την εκπαίδευση, δραστηριοποιείται επίσης στους  τομείς  του πολιτισμού και της οικολογίας, τους οποίους προσπάθησε να υπηρετήσει από πολλά μετερίζια.

Έχει γράψει τρία βιβλία λαογραφικού περιεχομένου, τρία θεατρικά έργα που ανέβηκαν σε παραγωγή του ΔΗΠΕΘΕ Κοζάνης και της Θεατρικής Σκηνής Κοζάνης, παρείχε ερευνητική στήριξη στην συγκέντρωση υλικού για τη συγγραφή λεξικού του τοπικού ιδιώματος, έγραψε τα κείμενα για ντοκιμαντέρ με θέμα την Αποκριά της Κοζάνης και αρθρογραφεί στον τοπικό τύπο εδώ και 45 χρόνια.