Στις 18 Μαΐου γιορτάζεται η Διεθνής Ημέρα Μουσείων. Το Διεθνές Συμβούλιο Μουσείων (ICOM) το οποίο είναι αρμόδιο για την επιλογή του ετήσιου θέματος, για το 2020 έχει εστιάσει στα «Μουσεία για την Ισότητα: Ποικιλομορφία και Κοινωνική Συνοχή».
Σύμφωνα με το ICOM, τα μουσεία ανάμεσα στα άλλα, αποσκοπούν στην δημιουργία βιωματικών εμπειριών σημαντικών για όλους ανεξαιρέτως τους επισκέπτες. Αυτό θα έχει ως αποτέλεσμα τη σύνδεση των κοινοτήτων και θα συμβάλλει στην κοινωνική συνοχή. Εξάλλου, μέσα από τις δράσεις τους (εκθέσεις, εκπαιδευτικά προγράμματα κλπ) τα μουσεία ενισχύουν την ανάπτυξη της πρωτοβουλίας και την μάθηση,  ενθαρρύνουν την καλλιτεχνική  και την κοινωνική πολυμορφία  και τέλος, συμβάλλουν στην αντιμετώπιση κοινωνικών προβλημάτων.

Ουσιαστικά με την πολιτιστική τους πολιτική στοχεύουν στην κοινωνική ένταξη, την ελεύθερη πρόσβαση και τη μάθηση.
Εύλογα λοιπόν, κάποιος αναρωτιέται εάν η πολιτιστική πολιτική που ασκείται συμβάλλει στην επίτευξη των παραπάνω στόχων, ιδιαίτερα της ισότητας και της συνοχής που αποτελούν σημεία αιχμής του φετινού θέματος. 

Όμως, εάν θέλουμε να δούμε βαθύτερα το θέμα θα πρέπει να προσπαθήσουμε να απαντήσουμε στα παρακάτω ερωτήματα. 

Σε ποιους απευθύνονται τα μουσεία;

Παρέχεται ελεύθερη πρόσβαση σε όλους τους πολίτες;

Είναι δυνατή η πρόσβαση σε όλους; Υπάρχουν κτηριακές εγκαταστάσεις μουσείων σε όλες τις πόλεις/περιοχές;

Μπορούν όλοι να κατανοήσουν και να απολαύσουν τα εκθέματα των μουσείων;

Στο βιβλίο  «The Love of Art» (1966) ο γάλλος κοινωνιολόγος P. Bourdieu, αναφέρει πως η απόλαυση των έργων τέχνης ενός μουσείου, αποτελεί μία «καλλιεργημένη ευχαρίστηση». Δηλαδή μία επαναλαμβανόμενη εξάσκηση, ένα κοινωνικό μάθημα άνισα κατανεμημένο, το οποίο το «χρησιμοποιούν κάποιες κοινωνικές ομάδες για να τους βοηθήσει να ξεχωρίσουν».

Επίσης, τονίζει πως για να αναπτυχθεί η αισθητική εκτίμηση για την τέχνη θα πρέπει τα άτομα να είναι «εξοπλισμένα» με το πολιτιστικό κεφάλαιο, το οποίο θα τους βοηθήσει  στην αποκωδικοποίηση των «μηνυμάτων» των εκθεμάτων.

Βέβαια επισημαίνει πως δεν αρκεί μόνο η ανάπτυξη του πολιτιστικού κεφαλαίου των ατόμων, αλλά είναι απαραίτητη η  ικανότητά τους να αποκωδικοποιούν σύμφωνα με όσα  έχουν οριστεί από το καλλιτεχνικό πεδίο.

Τα μουσεία, σύμφωνα με τον ίδιο, διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στο κοινωνικό σύστημα και έχουν την ικανότητα «να ορίσουν τι είναι άξιο και τι ανάξιο καλλιτεχνικού θαυμασμού». Με αυτόν τον τρόπο προσδιορίζεται το «επίπεδο καλλιέργειας» των ατόμων. Ο Bourdieu συνεχίζοντας την ανάλυσή του αναφέρεται στην πρόσβαση των ατόμων στα μουσεία. Ισχυρίζεται  ότι η δυνατότητα πρόσβασης στα έργα τέχνης δεν εξισώνεται με την πραγματική ελεύθερη πρόσβαση. Διότι η κατανόηση, η αποκωδικοποίηση και η αισθητική εκτίμηση αποτελούν βασικά στοιχεία της επίσκεψης σε ένα μουσείο. 

Ύστερα από έρευνες που πραγματοποίησε τον 20ο αιώνα ο σπουδαίος γάλλος κοινωνιολόγος συμπεραίνει πως η δωρεάν είσοδος στα μουσεία και η ενεργοποίηση της εκπαιδευτικής λειτουργίας τους δεν αρκούν για να εξαλειφθούν οι κοινωνικές ανισότητες και διακρίσεις. 

Φέτος, λόγω της πανδημίας COVID-19, τα μουσεία θα παραμείνουν κλειστά. Όμως δίνεται η δυνατότητα στους περιηγητές του διαδικτύου να πλοηγηθούν σε διάφορα μουσεία, να αντλήσουν πληροφορίες για εικονικές εκθέσεις, να συμμετέχουν σε ψηφιακά προγράμματα κλπ. Οι σύγχρονες εφαρμογές  παρέχουν στον χρήστη τη δυνατότητα αλληλεπίδρασης, καθώς πολλά μουσεία της Ελλάδας και του εξωτερικού  υλοποιούν ποικίλες δράσεις. 

Εκτός από το γεγονός ότι η ψηφιακή επίσκεψη στα μουσεία δεν μπορεί να υποκαταστήσει την ζωντανή βιωματική εμπειρία, μπορεί να αποτελέσει εργαλείο (με κάποιες προϋποθέσεις) άρσης των εμποδίων πρόσβασης όλων των ατόμων σε αυτά;

 
Δίνει απάντηση στις ανισότητες του πολιτιστικού κεφαλαίου, οι οποίες ούτως ή άλλως αποτελούν τροχοπέδη στην πρόσβαση όλων των ατόμων στα μουσεία; 

Τέλος, η πολιτιστική πολιτική επιτυγχάνει τους στόχους της για φέτος και κάθε χρόνο;

Γράφει ο Μήλιος Στυλιανός, Προπτυχιακός φοιτητής  Ιονίου πανεπιστημίου του τμήματος Αρχειονομιας, Βιβλιοθηκονομίας, Μουσειολογίας

_____________________________

Η μουσειολογία είναι ένας επιστημονικός κλάδος με ξεχωριστή οντότητα και έντονα κοινωνική και ανθρωπιστική διάσταση. Δεν έρχεται να αντικαταστήσει άλλες επιστήμες που σχετίζονται με το μουσειακό χώρο και τις συλλογές.

Κεντρική θέση της είναι η ανάπτυξη ενός έντονο θεωρητικού προβληματισμού σε σχέση με τη φύση και τη λειτουργία του μουσείου μέσα στη κοινωνία.

Τα μουσεία τα τελευταία χρόνια βιώνουν πολλαπλές πιέσεις για επαναπροσδιορισμό της θεσμικής τους υπόστασης, των αξιών και των στρατηγικών τους προτεραιοτήτων με στόχο να ανταποκριθούν στις κοινωνικές, πολιτικές, τεχνολογικές και οικονομικές προκλήσεις που ως σύνολο καθορίζουν τον σύγχρονο κόσμο.

Η συμμετοχικότητα, η ευρηματικότητα, η δημιουργικότητα, η συμμετοχική  δημοκρατία και η κοινωνική δικαιοσύνη αποτελούν πλέον έννοιες-κλειδιά στην τρέχουσα μουσειολογία.

Τα μουσεία βεβαίως αποτελούν ένα από τα κατεξοχήν κοινωνικά πεδία μάθησης όπου δημιουργικές ιδέες, συναισθήματα και σχέσεις τόσο μεταξύ των ανθρώπων όσο και των αντικειμένων βρίσκουν χώρο έκφρασης και ανάπτυξης.

Το ICOM Cultural Diversity χαρτογραφεί το σύνθετο θέμα της κοινωνικής πρακτικής των μουσείων προσφέροντας ένα πλάνο πλοήγησης σε μια δυναμικά εξελισσόμενη κοινωνική πραγματικότητα. Παρακάτω παρουσιάζονται κάποιες προτάσεις από το Διεθνές Συμβούλιο Μουσείων.

Αρχικά, τα μουσεία οφείλουν να αποκτήσουν πολυμορφία ώστε να αναγνωρίσουν και να επιβεβαιώσουν όλες τις μορφές πολιτισμικής και βιολογικής πολυμορφίας. Να αποκτήσουν συμμετοχική δημοκρατία, ώστε να προωθήσουν την υιοθέτηση πλαισίων συνεργασίας που θα επιτρέπουν και θα ενθαρρύνουν την ενεργή συνδρομή όλων των κοινωνικών εταίρων, κοινοτικών ομάδων, πολιτιστικών οργανισμών και επίσημων φορέων μέσω κατάλληλων διαδικασιών διαβούλευσης, διαπραγμάτευσης και συμμετοχής, διασφαλίζοντας την κυριότητα των διαδικασιών, ως κύριο συστατικό αυτών.

Δέον βήμα για την επίλυση του προβλήματος θα ήταν και η αίσθηση της ειρήνης και η δόμηση κοινοτήτων. Αυτό θα έχει ως στόχο να προωθήσουν την αίσθηση του <<ανήκειν>> σε έναν τόπο, και τις ταυτότητες διαφορετικών ανθρώπων, εκτιμώντας τις πολλαπλές κληρονομιές φυσικές και πολιτιστικές, απτές και άυλες, κινητές και μη κινητές ενθαρρύνοντας ένα κοινό όραμα σε πνεύμα συμφιλίωσης, μέσω διαπολιτισμικού διαλόγου.

Επιπρόσθετα να προβάλλουν την καινοτομία και την έμπνευση. Να ενθαρρύνουν τη δημιουργικότητα και να αναπτύξουν ρηξικέλευθες προσεγγίσεις, για να διαμορφώσουν αντιλήψεις για μεγαλύτερη προσβασιμότητα στη κληρονομιά και στα μουσειακά περιβάλλοντα.

Τέλος να ενισχυθεί ο ψηφιακός τομέας. Να κατανοήσουν τις διαφορές ανάμεσα στη ψηφιοποίηση, την ψηφιακή πρόσβαση και κληρονομία. Να υποστηρίξουν την ψηφιακή πρόσβαση σε όλες τις δράσεις και να αναγνωρίσουν ότι δεν αποτελεί υποκατάστατο της επιστροφής και του επαναπατρισμού πολιτιστικών αγαθών.

Στη σημερινή εποχή τα μουσεία επαναπροσδιορίζουν το ρόλο τους και λειτουργούν με βάση των αναγκών της κοινωνίας. Στο πλαίσιο ενδυνάμωσης του κοινωνικού και εκπαιδευτικού του ρόλου, συμβάλλουν στην ανάπτυξη της κριτικής ικανότητας του κοινού δημιουργώντας έτσι τον αυριανό ενεργό πολίτη.

Κατά πόσο όμως εφαρμόζονται αυτές οι προτάσεις στην Ελλάδα;

Είναι η χώρα μας έτοιμοι για την αλλαγή που μπορούν να φέρουν τα μουσεία στα σύγχρονα κοινωνικά προβλήματα;

*Χρησιμοποιήθηκαν πληροφορίες από “Τα μουσεία στον 21ο αιώνα: προκλήσεις, αξίες, ρόλοι, πρακτικές της Μάρλεν Μούλιου”

Η μουσειολογία είναι ένας επιστημονικός κλάδος με ξεχωριστή οντότητα και έντονα κοινωνική και ανθρωπιστική διάσταση. Δεν έρχεται να αντικαταστήσει άλλες επιστήμες που σχετίζονται με το μουσειακό χώρο και τις συλλογές.Κεντρική θέση  σε αυτή κατέχει η ανάπτυξη ενός έντονα θεωρητικού προβληματισμού σε σχέση με τη φύση και τη λειτουργία του μουσείου μέσα στη κοινωνία.

Τα μουσεία τα τελευταία χρόνια βιώνουν πολλαπλές πιέσεις για επαναπροσδιορισμό της θεσμικής τους υπόστασης, των αξιών και των στρατηγικών τους προτεραιοτήτων με στόχο να ανταποκριθούν στις κοινωνικές, πολιτικές, τεχνολογικές και οικονομικές προκλήσεις που ως σύνολο καθορίζουν τον σύγχρονο κόσμο.Η συμμετοχικότητα, η ευρηματικότητα, η δημιουργικότητα, η συμμετοχική  δημοκρατία και η κοινωνική δικαιοσύνη αποτελούν πλέον έννοιες-κλειδιά στην τρέχουσα μουσειολογία.

Τα μουσεία βεβαίως αποτελούν ένα από τα κατεξοχήν κοινωνικά πεδία μάθησης, όπου δημιουργικές ιδέες, συναισθήματα και σχέσεις τόσο μεταξύ των ανθρώπων όσο και μεταξύ ανθρώπων και αντικειμένων βρίσκουν χώρο έκφρασης και ανάπτυξης.

Το ICOM Cultural Diversity χαρτογραφεί το σύνθετο θέμα της κοινωνικής πρακτικής από τα μουσεία προσφέροντας ένα πλάνο πλοήγησης σε μια δυναμικά εξελισσόμενη κοινωνική πραγματικότητα. Παρακάτω παρουσιάζονται κάποιες προτάσεις από το Διεθνές Συμβούλιο Μουσείων.

Τα μουσεία οφείλουν να αποκτήσουν πολυμορφία ώστε να αναγνωρίσουν και να επιβεβαιώσουν όλες τις μορφές πολιτισμικής και βιολογικής πολυμορφίας. Επίσης να αντικατοπτρίσουν αυτήν την πολυμορφία σε όλες τις πολιτικές και στα προγράμματα των μουσείων ανά κόσμο.

Να αποκτήσουν συμμετοχική δημοκρατία, ώστε να προωθήσουν την υιοθέτηση πλαισίων συνεργασίας που θα επιτρέπουν και θα ενθαρρύνουν την ενεργή συνδρομή όλων των κοινωνικών εταίρων, κοινοτικών ομάδων, πολιτιστικών οργανισμών και επίσημων φορέων μέσω κατάλληλων διαδικασιών διαβούλευσης, διαπραγμάτευσης και συμμετοχής, διασφαλίζοντας την κυριότητα των διαδικασιών, ως κύριο συστατικό αυτών.

Δέον βήμα για την επίλυση του προβλήματος θα ήταν και η αίσθηση της ειρήνης και η δόμηση κοινοτήτων. Αυτό θα έχει ως στόχο να προωθήσουν την αίσθηση του “ανήκειν” σε έναν τόπο και τις ταυτότητες διαφορετικών ανθρώπων, εκτιμώντας τις πολλαπλές κληρονομιές φυσικές και πολιτιστικές, απτές και άυλες, κινητές και μη κινητές και να ενθαρρύνουν ένα κοινό όραμα σε πνεύμα συμφιλίωσης, μέσω διαπολιτισμικού και διαγενεακού διαλόγου.

Επιπρόσθετα, να προβάλλουν την καινοτομία και την έμπνευση, για να ενθαρρύνουν τη δημιουργικότητα και να αναπτύξουν ρηξικέλευθες προσεγγίσεις, διαμορφώνοντας αντιλήψεις για μεγαλύτερη προσβασιμότητα στη κληρονομιά, σε μουσειακά περιβάλλοντα που χαρακτηρίζονται από πολιτιστική και γλωσσική πολυμορφία.

Τέλος, να ενισχυθεί ο ψηφιακός τομέας. Να κατανοήσουν τις διαφορές ανάμεσα στη ψηφιοποίηση, την ψηφιακή πρόσβαση και κληρονομία. Να υποστηρίξουν την ψηφιακή πρόσβαση σε όλες τις δράσεις και να αναγνωρίσουν ότι η ψηφιακή πρόσβαση δεν αποτελεί υποκατάστατο της επιστροφής και του επαναπατρισμού πολιτιστικών αγαθών.

Στη σημερινή εποχή τα μουσεία επαναπροσδιορίζουν το ρόλο τους και λειτουργούν με βάση των αναγκών της κοινωνίας. Στο πλαίσιο ενδυνάμωσης του κοινωνικού και εκπαιδευτικού του ρόλου, συμβάλλει στην ανάπτυξη της κριτικής ικανότητας του κοινού δημιουργώντας έτσι τον αυριανό ενεργό πολίτη.

Κατά πόσο όμως εφαρμόζονται αυτές οι προτάσεις στην Ελλάδα;

Είναι η χώρα μας έτοιμη για την αλλαγή που μπορούν να φέρουν τα μουσεία στα σύγχρονα κοινωνικά προβλήματα;

*Χρησιμοποιήθηκαν πληροφορίες από “Τα μουσεία στον 21^ο αιώνα: προκλήσεις, αξίες, ρόλοι, πρακτικές της Μάρλεν Μούλιου”.