Κάτι συμβαίνει στην αγορά της μόδας: Γνωστές μάρκες εξαφανίζονται, νέες ετικέτες μπαίνουν στην αγορά. Η αειφορία παίζει έναν αυξανόμενο ρόλο και η  μεταφορά της παραγωγής στην Ευρώπη, αποκτά πλέον μεγαλύτερη ζήτηση.

Μεγάλοι εμπορικοί δρόμοι, αλλάζουν πρόσωπο καθημερινά σε όλες τις ευρωπαϊκές πόλεις: πολλές γνωστές μάρκες και έμποροι μόδας κλείνουν τα υποκαταστήματά τους ή τουλάχιστον μειώνουν το προσωπικό τους.

Οπως λέει ο Ακίμ Μπεργκ, ειδικός στη βιομηχανία της μόδας στην εταιρεία συμβούλων διαχείρισης McKinsey, οι εταιρείες «μπορούν να επιβιώσουν μόνο εάν δεν χάνουν τα μάτια των πελατών τους».

Κατ’ αρχήν, η μόδα γίνεται ολοένα και πιο γρήγορη, αλλά την ίδια στιγμή αυξάνεται  το ενδιαφέρον για τη «βιώσιμη μόδα»(Sustainable fashion).
Δεν υπάρχει αμφιβολία πως η βιομηχανία της μόδας διαθέτει ένα από τα μεγαλύτερα οικολογικά αποτυπώματα. Η βιομηχανία της μόδας προκαλεί σήμερα περίπου το 10% των παγκόσμιων εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου.

Αυτή η διαπίστωση οδήγησε στην καθιέρωση του όρου βιώσιμη μόδα πριν από περίπου δέκα χρόνια, προωθώντας την ανάγκη αλλαγών στον συγκεκριμένο κλάδο.

Τι εννοούμε, λοιπόν, όταν χρησιμοποιούμε τον όρο «βιώσιμη μόδα» σήμερα; Με βάση λοιπόν το λεξικό Collins «Βιωσιμότητα είναι η αποφυγή της εξάντλησης των φυσικών πόρων προκειμένου να διατηρηθεί μία οικολογική ισορροπία», Συνεπώς, μία ενέργεια είναι βιώσιμη, όταν δεν χρησιμοποιούνται περισσότεροι φυσικοί πόροι από όσους μπορεί να αντικαταστήσει ο πλανήτης με φυσικό τρόπο και δεν παράγεται τίποτα που ο πλανήτης να μην μπορεί να απορροφήσει φυσικά.

Ενάντια στη «γρήγορη μόδα»

Η βιώσιμη μόδα λοιπόν, δημιουργήθηκε σαν όρος σε αντιδιαστολή με τη γρήγορη μόδα (fast fashion), και αφορά στην κατασκευή ρούχων που έχουν κατασκευαστεί με τρόπο που λαμβάνει υπόψιν τα πολλά περιβαλλοντικά προβλήματα που προκαλεί η σύγχρονη βιομηχανία της μόδας. Από την άλλη πλευρά, η γρήγορη μόδα αντιπροσωπεύει τα εύκολα προσβάσιμα και μοντέρνα ρούχα, τα οποία παράγονται σε αναπτυσσόμενες χώρες προς όφελος μεγάλων εταιρειών παγκόσμιας εμβέλειας.

Η απάντηση δίνεται τόσο από τα ρούχα από δεύτερο χέρι, τα brands που έχουν ως πρώτη ύλη τα ανακυκλώσιμα υλικά και στην αποφυγή του όρου fast fashion.

Όχι στην υπερκατανάλωση

Τις τελευταίες τέσσερις δεκαετίες, ο μέσος δυτικός άνθρωπος πενταπλασίασε τον αριθμό των ενδυμάτων που αγοράζει κάθε χρόνο. Η υπερκαταναλωτική αυτή τάση, όπως καταγγέλλουν οι περιβαλλοντικές οργανώσεις, καλλιεργείται και από πολυεθνικές ρούχων που αλλάζουν τη μόδα σε πολύ σύντομα χρονικά διαστήματα για να μεγιστοποιήσουν το κέρδος τους, κάνοντας τη μόδα,φθηνή. Χαρακτηριστικό είναι το γεγονός πως βάσει ερευνών, αγοράζουμε πολύ περισσότερα ρούχα από παλαιότερα και πετάμε το 85% από αυτά στα σκουπίδια.

Τώρα όμως αυξάνεται ο αριθμός των ατόμων που ενδιαφέρονται για τη βιώσιμη μόδα.Μελέτη της Greenpeace επιβεβαιώνει μια αυξανόμενη συνειδητοποίηση μιας πιο βιώσιμης προσέγγισης στη μόδα: Το 2015, ένας ενήλικας στη Γερμανία είχε κατά μέσο όρο 95 ρούχα  στην ντουλάπα του και το 2022 ήταν 87 αντικείμενα. Μείωση 340 εκατομμυρίων ρούχων ετησίως, στη Γερμανία.

Η παραγωγή επιστρέφει στην Ευρώπη

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή σκοπεύει επίσης να καταστήσει τα κλωστοϋφαντουργικά προϊόντα πιο ανθεκτικά και ανακυκλώσιμα έως το 2030. Οι συνθήκες παραγωγής είναι πιο στοχευμένες. Σύμφωνα με ανάλυση της McKinsey, περισσότεροι από τους μισούς υπεύθυνους στη βιομηχανία της μόδας θέλουν η παραγωγή να είναι πιο τοπική και πιο ελεγχόμενη.

Εκτός από την Πολωνία και τη Ρουμανία, η κλωστοϋφαντουργία στην Πορτογαλία είναι σήμερα πολύ δημοφιλής, επίσης επειδή το κράτος έχει επενδύσει πολλά σε αυτόν τον τομέα, λέει ο Ακίμ Μπέργκ. «Επιπλέον, υπάρχει άρτια καταρτισμένο εξειδικευμένο προσωπικό και ο κατώτατος μισθός είναι 887 ευρώ το μήνα».

Οι επιχειρήσεις ανθούν γύρω από την πόλη του Πόρτο στην Πορτογαλία. Η βιομηχανία προσφέρει το δικό της κέντρο έρευνας και καινοτομίας εδώ. Η υπάρχουσα συνταγή επιτυχίας: βιωσιμότητα, ανακύκλωση υπολειμμάτων.

Υπολείμματα  υφάσματος

Ένα παράδειγμα είναι η εταιρεία κατασκευής  υφασμάτων Valerius 360. Το επιχειρηματικό μοντέλο της εταιρείας: Η Valerius λαμβάνει επτά τόνους υπολειμμάτων υφάσματος την ημέρα από τοπικές εταιρείες κλωστοϋφαντουργίας. Ό,τι κατέληγε στα σκουπίδια τεμαχίζεται εδώ και μεταποιείται σε νέο νήμα. «Δεν έχουμε σχεδόν καθόλου παραγωγή βαμβακιού στην Ευρώπη. Πρέπει να πάρουμε τα πάντα από άλλες χώρες. Εδώ σε αυτήν την παραγωγή μπορούμε να φτιάξουμε νήματα από ανακυκλωμένο ύφασμα, επομένως μειώνουμε την εξάρτηση”, λέει η διευθύντρια Ανά Ταβάρες.

Μία από τις πιο γνωστές γερμανικές εταιρείες βιώσιμης μόδας που συνεργάζεται με τον Valerius είναι η Armedangels. Η Κατάλια Κρουκ είναι υπεύθυνη για τη στρατηγική βιωσιμότητας. «Κάθε κομμάτι που πηγαίνει στη ντουλάπα επιβαρύνει επιπλέον το περιβάλλον. Είναι εξαιρετικά σημαντικό τα ρούχα να φτιάχνονται υπεύθυνα, αλλά είναι επίσης σημαντικό το πόσο καταναλώνουμε.»

Η παραγωγή στην Ευρώπη

Όμως, πολλές εταιρείες «fast fashion» σχεδιάζουν επίσης να φέρουν τμήματα της παραγωγής  τους πίσω στην Ευρώπη. Ακόμα κι αν όχι πρωτίστως για λόγους βιωσιμότητας. «Οι μάρκες μπορούν να φέρουν νέες συλλογές στα καταστήματα ακόμα πιο γρήγορα και να εξοικονομήσουν κόστος μεταφοράς και αποθήκευσης», λέει ο ειδικός του κλάδου Ακίμ Μπεργκ. Αυτό δεν είναι δυνατό εάν η παραγωγή είναι στη Νοτιοανατολική Ασία ή την Κίνα.

Η βιωσιμότητα και εγγύτητα στις αγορές πωλήσεων της Κεντρικής Ευρώπης είναι δύο τάσεις που έδωσαν άνθηση στην κλωστοϋφαντουργία της Πορτογαλίας. Αυτή η έκρηξη πιθανότατα θα συνεχιστεί – ή ακόμα και θα γίνει μεγαλύτερη. Πολλές αλυσίδες ρούχων στην Ευρώπη  αναζητούν νέες στρατηγικές: βιώσιμη μόδα ,αλλά στη χαμηλότερη δυνατή τιμή.

Οι παρατηρήσεις που έγιναν στον Απρίλιο έδειξαν ότι τα μέσα μηνιαία επίπεδα διοξειδίου του άνθρακα έχουν φτάσει πάνω από 420 μέρη ανά εκατομμύριο (ppm), που είναι τα υψηλότερα επίπεδα που έχουν καταγραφεί από το 1958 που ξεκίνησαν αυτές οι παρατηρήσεις στο Παρατηρητήριο Mauna Loa. Τότε τα επίπεδα του CO2 στην ατμόσφαιρα δεν ξεπερνούσαν τα 318 ppm. Οι επιστήμονες αναφέρουν ότι τα ανώτατα ανεκτά για την βιωσιμότητα του πλανήτη είναι τα 350 ppm.

Η Γη έχει περάσει αρκετές φορές στη γεωλογική της ιστορία περιόδους όπου για διαφόρους λόγους υπήρχε μεγάλη αύξηση των επιπέδων του διοξειδίου του άνθρακα στην ατμόσφαιρα. Οι επιστήμονες της NOAA υποστηρίζουν ότι το CO2 αυξάνεται αυτή την στιγμή περίπου 100 φορές πιο γρήγορα κάθε άλλη περίοδο αύξησης του βλαβερού αερίου στον πλανήτη.

Αν δεν υπάρξει τρόπος περιορισμού των εκπομπών του διοξειδίου του άνθρακα και των άλλων βλαβερών αερίων στην ατμόσφαιρα η θερμοκρασία στον πλανήτη θα συνεχίσει να αυξάνεται προκαλώντας μια σειρά από δραματικές συνέπειες και εμφάνιση ακραίων καιρικών/γεωλογικών φαινομένων που θα προκαλέσουν ανυπολόγιστες περιβαλλοντικές καταστροφές αλλά και παγκόσμια ανθρωπιστική κρίση.

Οι πόλεις αποτελούν κόμβους για την ανταλλαγή ιδεών, για το εμπόριο, τον πολιτισμό, την επιστήμη, την παραγωγικότητα, την κοινωνική ανάπτυξη. Το να διατηρήσουμε, ωστόσο, τις πόλεις με τέτοιο τρόπο ώστε να δημιουργούνται θέσεις εργασίας και να προάγεται η ευημερία χωρίς την ταυτόχρονη κατάχρηση γης και την κατασπατάληση πόρων είναι μία πρόκληση από μόνο του.

Μιλήσαμε με τον Δρ. Κωνσταντίνο Κουρκούτα, συντονιστή των CORE για τα αστικά μοντέλα του μέλλοντος και πως η πράσινη τεχνολογία θα συμβάλλει στην ανασυγκρότηση της περιφερειακής οικονομίας.

1. Τι είναι οι CORE (COmunitats de Recerca Estratègiques) για Έξυπνες και Βιώσιμες Πόλεις και σε ποιες χώρες μπορεί να εφαρμοστεί;

Oι  CORE είναι Στρατηγικές Ερευνητικές Κοινότητες που δημιουργήθηκαν στο πανεπιστήμιο Universitat Autonoma de Barcelona στην Καταλώνια της Ισπανίας γύρω από διάφορες θεματικές, με σκοπό να ευθυγραμμίσουν την έρευνα που παράγεται στο πανεπιστήμιο με τις κοινωνικές ανάγκες και προκλήσεις, αλλά και τις στρατηγικές περιφερειακής ανάπτυξης ( πχ. RIS3). Ειναι ανοιχτές,  συνεργατικές πολυτομεακές κοινότητες που σκοπός τους είναι όχι μόνο η έρευνα αλλά και η γρήγορη μεταφορά τεχνογνωσίας στην κοινωνία. Ο πιο εύκολος τρόπος να επιτευχθεί αυτό είναι με την ενσωμάτωση των κοινωνικών φορέων από την αρχή στις διαδικασίες της έρευνας και της καινοτομίας και με τη συμμετοχή τους στην συν-δημιουργία των ερευνητικών στόχων και την εκτέλεσή τους. Με αυτό το σκεπτικό θα μπορούσε να εφαρμοστεί και σε άλλες περιοχές, όπου υπάρχουν τα αναγκαία συστατικά, όπως η παρουσία ενός πανεπιστημίου και ερευνητικών κέντρων, πολιτικοί φορείς με καινοτόμα οράματα μεταξύ άλλων,  αλλά πρώτιστα  η συλλογική βούληση να αντιμετωπιστούν οι κοινές προκλήσεις που αντιμετωπίζουν σε τοπικό επίπεδο με έναν ανοιχτό, διαφανή και συνεργατικό τρόπο.

2. Με ποιον τρόπο η κυκλική οικονομία μπορεί να συμβάλλει στη δημιουργία βιώσιμων πόλεων;

Η κυκλική οικονομία μπορεί να προσφέρει μια συστημική προσέγγιση στην διαχείριση των πόλεων, καθώς αντιλαμβάνεται τις πόλεις σαν πολύπλοκα συστήματα με τον δικό τους μεταβολισμό, αλλά και στην συνειδητοποίηση του οικολογικού αντίκτυπου της καθημερινής λειτουργίας τους που είναι τεράστιος. Οι πόλεις σήμερα λειτουργούν με ένα γραμμικό μοντέλο, όπου από τη  μια έχουμε εισροή πόρων (υλικά, ενέργεια, νερό κλπ) και από την άλλη την έξοδό τους σαν απορρίματα, με ελάχιστη αξία επαναχρησιμοποίησης. Η κεντρική ιδέα της κυκλικής οικονομίας προτείνει την κυκλοποίηση αυτών των ροών μέσα στα λειτουργικά πλαίσια της πόλης για να επιφέρει την μέγιστη επαναξιοποίησή τους και την ελαχιστοποίηση των τελικών απορριμμάτων στον μέγιστο βαθμό.

3. Τι σημαίνει στην πράξη απολιγνιτοποίηση και πόσο έτοιμοι είμαστε γι’ αυτήν την μετάβαση;

Η απολιγνιτοποίηση στην πράξη σημαίνει την σταδιακή απεξάρτησή μας από τον άνθρακα σε όλες του τις μορφές και το πέρασμά μας σε ένα νέο μοντέλο που ιδανικά θα βασίζεται στις ανανεώσιμες πηγές και μια βιώσιμη προσέγγιση. Ο τρόπος βέβαια με τον οποίο θα γίνει αυτή η μετάβαση είναι πολύ σημαντικός, καθώς θα επηρεάσει το τελικό αποτέλεσμα και τη μορφή όλης της περιοχής. Δεν υπάρχει ένα μοντέλο και μία μόνο προσέγγιση και οποιαδήποτε λύση θα πρέπει να πηγάζει από το διάλογο και το συλλογικό σχεδιασμό και με σεβασμό στις ανάγκες αλλά και τα οράματα της τοπικής κοινωνίας.

4. Η Δυτική Μακεδονία είναι μία περιοχή άμεσα εξαρτημένη από τη δραστηριότητα της ΔΕΗ. Πως μπορεί να αντιμετωπιστεί η μετάβαση σε νέα μοντέλα παραγωγής ενέργειας χωρίς απώλεια θέσεων και περιβαλλοντικές επιπτώσεις;

Η περίπτωση της Δυτικής Μακεδονίας έχει την ιδιαιτερότητα ότι πέρα από τη μετάβαση σε κοινωνικό επίπεδο, πρέπει να το κάνει και σε παραγωγικό επίπεδο. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί μόνο αν συνεργαστούν όλοι οι εμπλεκόμενοι φορείς και καθορίσουν ένα σχέδιο δράσης και δεν δεχθούν οποιαδήποτε έτοιμη λύση σαν την μοναδική δυνατή. Τα νέα μοντέλα παραγωγής ενέργειας πρέπει να είναι συλλογικά και αποκεντρωμένα και προσαρμοσμένα στην κλίμακα της περιοχής και του τοπίου της. Ένα παράδειγμα τέτοιου μοντέλου είναι οι ενεργειακές κοινότητες που έχουν θεσμοθετηθεί από την Ε.Ε και επιτρέπουν στις τοπικές κοινωνίες να αποκτήσουν ενεργειακή αυτάρκεια και να επιλέξουν πως θα χρησιμοποιήσουν την παραγώμενη ενέργεια.

5. Οι έξυπνες πόλεις μπορούν να αποτελέσουν τα αστικά μοντέλα του μέλλοντος;

Να ξεκαθαρίσω οτι δεν υπάρχουν έξυπνες πόλεις χωρίς έξυπνους κατοίκους. Οι έξυπνες πόλεις του μέλλοντος θα πρέπει να μπορούν να εκφράσουν την συλλογική ευφυΐα των κατοίκων τους σε συνδυασμό με τα πλεονεκτήματα που θα προσφέρει η συνεχόμενη ψηφιακή καινοτομία τα επόμενα χρόνια. Αυτό βέβαια θα πρέπει να συνοδευτεί και από έναν αντίστοιχο αποτελεσματικό αστικό και αρχιτεκτονικό σχεδιασμό των πόλεων μας για να μπορέσουμε να πετύχουμε τον στόχο μας να γίνουν οι πόλεις μας βιώσιμες στο μέλλον.

6. Υπάρχουν παραδείγματα άλλων χωρών που να έχουν εφαρμόσει νέα μοντέλα παραγωγής ενέργειας και βιώσιμης ανάπτυξης;

Υπάρχει πλέον πληθώρα παραδειγμάτων  καλών πρακτικών σε πάρα πολλά μέρη του κόσμου και  σε διάφορες κλίμακες, από κτίρια, γειτονιές, πόλεις έως και περιφέρειες. Προς το παρόν λείπει η πολιτική βούληση για την εφαρμογή τους σε εκτενή κλίμακα, καθώς υπάρχει ακόμα σθεναρή αντίσταση από συμφέροντα πολιτικά/οικονομικά που ακόμα αποκομούν κέρδος από το υπάρχον μοντέλο.

7. Οι λιγνιτικές Περιφέρειες απειλούνται από την οικονομική απορρύθμιση; Πόσο δίκαιη και ανώδυνη μπορεί να γίνει η μετάβαση στην εποχή χωρίς λιγνίτη;

Οι λιγνιτικές περιφέρειες απειλούνται στον βαθμό που δεν θα ορίσουν οι ίδιες τους όρους μετάβασης αλλά  θα αρκεστούν σε εξωγενείς παράγοντες να τους τις επιβάλλουν. Το γεγονός ότι υπάρχουν πολλοί διαθέσιμοι οικονομικοί πόροι σε ευρωπαϊκό επίπεδο για την μετάβαση των λιγνιτικών περιοχών, τις καθιστά έναν επιθυμητό πεδίο δράσης μεγάλων επενδυτικών εταιριών υποδομών και επενδύσεων. Όλα πρέπει να γίνουν στη σωστή κλίμακα και με γνώμονα το κοινό τοπικό καλό.

8. Πως μπορεί η πράσινη τεχνολογία και η καινοτομία να προσελκύσει νέες επενδύσεις και να συμβάλλει στην ανασυγκρότηση της περιφερειακής οικονομίας;

Η πράσινη τεχνολογία και καινοτομία μπορεί να το πετύχει αυτό μόνο αν οι ίδιοι αρχίσουμε να παράγουμε τεχνολογία, τεχνογνωσία και καινοτομία. Διαφορετικά πάντοτε θα είμαστε πελάτες και καταναλωτές αυτών των τεχνολογιών και δε θα καταφέρει να έχει πραγματικό αντίκυπο στην ανασυγκρότηση της περιφερειακής οικονομίας. Γι’ αυτό το λόγο σε αυτή τη μετάβαση και με αφορμή τις προκλήσεις που προαναγγέλονται πρέπει να ξανασκεφτούμε το ρόλο της τεχνολογίας και της καινοτομίας κάτω από ένα κοινωνικό-περιβαντολλογικό πρίσμα που θα μπορέσει να επιφέρει όχι μόνο μία δίκαιη και ανώδυνη μετάβαση, αλλά και ένα καλύτερο μέλλον για το σύνολο της κοινωνίας. Όλο αυτό θέλει πολύ δουλειά όμως και όλοι πρέπει να βάλουν το λιθαράκι τους.

Συνέντευξη: Τάνια Ώττα

*Ο Δρ. Κωνσταντίνος Κουρκούτας εργάζεται στην μονάδα του Στρατηγικού Σχεδιασμού της Έρευνας στο Universitat Autonoma de Barcelona (UAB) στην Ισπανία σαν συντονιστής (coordinator) και Ιnnovation manager ενός ερευνητικού πολυεπιστημονικού clúster γύρω από τις βιώσιμες και έξυπνες πόλεις που περιλαμβάνει πάνω από 30 ερευνητικά γκρουπ και κέντρα. Διετέλεσε το διδακτορικό του στο τμήμα πολεοδομίας στο Πολυτεχνείο της Καταλωνίας (UPC) από το οποίο νωρίτερα έλαβε και ένα Master στον Ενεργειακό Σχεδιασμό στην Αρχιτεκτονική. Πήρε το πτυχίο του Πολιτικού Μηχανικού από το Washington University in St.Louis. Έχει εργαστεί σε διάφορα αρχιτεκτονικά γραφεία και κατασκευαστικές εταιρίες καθώς και σε πληθώρα ερευνητικών προγραμμάτων.